روماتیسم قلبی یکی از بیماریهای التهابی مزمن قلب است که در اثر عفونتهای مکرر گلو با باکتری استرپتوکوک گروه A ایجاد میشود. این بیماری در صورت عدم درمان بهموقع، میتواند منجر به آسیب جدی دریچههای قلب و بروز نارساییهای مزمن شود. شیوع روماتیسم قلبی در کشورهای در حال توسعه بیشتر است و کودکان و نوجوانان بیش از سایر گروهها در معرض خطر قرار دارند. درمان بهموقع رماتیسم قلبی نیز بسیار اهمیت دارد؛ چراکه درمان سریع در مراحل اولیه بیماری نهتنها از آسیبهای غیرقابلبرگشت جلوگیری میکند، بلکه احتمال جراحی قلب در آینده را نیز کاهش میدهد.
بیماری روماتیسم قلب چگونه ایجاد میشود؟
روماتیسم در قلب در نتیجه واکنش غیر طبیعی سیستم ایمنی بدن نسبت به عفونتهای گلو ایجاد میشود و با دیگر انواع بیماری قلبی تفاوتهایی دارد. پس از ابتلا به عفونت باکتریایی، سیستم ایمنی به اشتباه به بافتهای قلب حمله کرده و موجب التهاب و تخریب بافتی میشود. این التهاب مکرر موجب فیبروز، ضخیمشدن و چسبندگی دریچهها میشود و در نهایت عملکرد طبیعی گردش خون را مختل میسازد. این روند تدریجی، علت اصلی آسیب دائمی قلب در روماتیسم است. Rheumatic Heart Disease | Johns Hopkins Medicine
عوامل ایجاد بیماری روماتیسم قلبی چیست؟
به طور کلی عوامل ایجادکننده این بیماری به صورت زیر دستهبندی میشوند:
- عفونت باکتریایی استرپتوکوکی؛ عامل اصلی بروز بیماری روماتیسم قلب ، عفونتهای درماننشده گلو یا لوزهها با باکتری استرپتوکوک گروه A است که در صورت عدم درمان مناسب، منجر به پاسخ خود ایمنی میشود.
- واکنش خودایمنی بدن؛ در برخی افراد، شباهت ساختاری بین باکتری و بافت قلب باعث میشود سیستم ایمنی به سلولهای سالم حمله کند و التهاب دریچهای یا عضلانی ایجاد شود.
- عدم درمان بهموقع تب گلو؛ نادیدهگرفتن علائم گلودرد تبدار و مصرف نکردن آنتیبیوتیک در مراحل اولیه، احتمال گسترش التهاب به قلب را افزایش میدهد.
- عوامل ژنتیکی؛ در افرادی با سابقه خانوادگی بیماریهای خودایمنی، احتمال بروز روماتیسم در قلب بیشتر است، زیرا واکنش ایمنی غیرعادی به عفونت در آنان سریعتر رخ میدهد.
تب روماتیسمی چیست؟
تب روماتیسمی یک بیماری التهابی ثانویه است که پس از عفونت استرپتوکوکی درماننشده بروز میکند. این تب میتواند بر مفاصل، پوست، مغز و بهویژه قلب اثر بگذارد. در برخی بیماران، تب روماتیسمی به آسیب دائمی دریچههای قلب منجر میشود. معمولاً کودکان ۵ تا ۱۵ ساله بیشترین درگیری را دارند و درمان سریع با آنتیبیوتیک از پیشرفت آن جلوگیری میکند.
انواع روماتیسم قلبی
به طور کلی روماتیسم قلبی بسته به ناحیه درگیر در قلب، شدت التهاب و نوع بافت آسیبدیده، به چند شکل بالینی تقسیم میشود. این تقسیمبندی به پزشکان کمک میکند تا شدت بیماری و روش درمان را بهطور دقیقتر تعیین کنند. سه نوع اصلی روماتیسم در قلب شامل درگیری دریچهای، عضلانی و پریکاردیال است. Rheumatic Heart Disease: Symptoms & Treatment (clevelandclinic.org)
روماتیسم دریچهای (Valvular Rheumatic Disease)
شایعترین نوع روماتیسم در قلب است که معمولاً دریچههای میترال و آئورت را درگیر میکند. التهاب مکرر موجب ضخیمشدن، چسبندگی یا کلسیفیکاسیون دریچهها میشود و عملکرد باز و بستهشدن طبیعی آنها را مختل میکند. در نتیجه، نارسایی یا تنگی دریچهای ایجاد شده و علائمی مانند تنگی نفس و تپش قلب بروز میکند.
روماتیسم عضلانی یا میوکاردیت روماتیسمی (Rheumatic Myocarditis)
در این نوع، التهاب مستقیماً عضله قلب را هدف قرار میدهد. میوکاردیت باعث کاهش قدرت انقباض قلب و اختلال در پمپاژ خون میشود. بیماران ممکن است دچار خستگی، ضعف عمومی و علائم نارسایی قلب شوند. در صورت عدم درمان، احتمال گسترش آسیب و اختلالات ریتم قلبی وجود دارد.
روماتیسم پریکاردیال (Rheumatic Pericarditis)
این نوع درگیری مربوط به التهاب لایه خارجی قلب، یعنی پریکارد، است. تجمع مایع در فضای پریکارد میتواند موجب احساس سنگینی در قفسه سینه، درد شدید هنگام تنفس یا دراز کشیدن و حتی تامپوناد قلبی شود. اگرچه این فرم کمتر شایع است، اما در صورت پیشرفت نیاز به درمان فوری و بستری دارد.
علائم روماتیسم قلبی
نشانههای بیماری روماتیسم قلب معمولاً بهتدریج ظاهر میشوند و شدت آنها بسته به میزان آسیب بافت قلبی متفاوت است. این علائم ممکن است در مراحل اولیه مبهم باشند اما با پیشرفت بیماری، عملکرد طبیعی قلب مختل میشود و نشانههای واضحتری بروز مییابد.
- تنگی نفس در فعالیت یا استراحت: ناشی از کاهش کارایی پمپاژ قلب و تجمع مایع در ریهها.
- تپش قلب و ضربان نامنظم: در اثر التهاب بافتهای هدایتی و اختلال ریتم قلبی.
- خستگی مزمن و ضعف عمومی: به دلیل افت جریان خون و اکسیژنرسانی ناکافی به بافتها.
- درد یا فشار در ناحیه قفسه سینه: نتیجه التهاب دریچهها یا پرده قلب (پریکارد).
- تورم اندامها (بهویژه مچ پا و ساق پا): نشانهای از نارسایی قلب راست و احتباس مایع.
- بیاشتهایی و کاهش وزن: بهدلیل فعالیت مزمن سیستم ایمنی و استرس متابولیک بدن.
- تب خفیف یا احساس گرمای در بدن: معمولاً در فاز فعال التهاب مشاهده میشود.
- سرفه خشک شبانه یا صدای خسخس: در اثر برگشت خون به ریهها هنگام دراز کشیدن.
- کاهش تحمل فعالیت روزانه: از نشانههای کلاسیک ضعف عملکرد قلب در مراحل پیشرفته.
در جدول زیر علائم بیماری رماتیسم قلبی در دو گروه سنی کودکان و بزرگسالان بررسی و مقایسه شدهاند:
| بزرگسالان | کودکان | ویژگیها / گروه سنی |
| تدریجی و در اثر آسیب مزمن | معمولاً ناگهانی پس از عفونت گلو | شروع علائم |
| ممکن است حتی در حالت استراحت وجود داشته باشد | اغلب خفیف و در فعالیتهای شدید بروز میکند | تنگی نفس |
| نادر یا خفیف، اغلب بدون تب | شایع و گذرا در مراحل اولیه بیماری | درد مفاصل یا تب |
| بارز و گاه با سرگیجه همراه است | کمتر مشاهده میشود | تپش قلب و آریتمی |
| شایع در مراحل پیشرفته | نادر در مراحل اولیه | نارسایی قلبی |
| نشانه دیررس نارسایی قلبی | معمولاً در فازهای حاد وجود ندارد | تورم اندامها |
| مداوم و همراه با کاهش تحمل فعالیت | گهگاه و کوتاهمدت | افت انرژی و ضعف عمومی |
عوامل خطر ابتلا به بیماری روماتیسم قلب
گرچه روماتیسم قلبی مستقیماً بر اثر واکنش خود ایمنی پس از عفونت گلو ایجاد میشود، اما برخی شرایط محیطی، اجتماعی و فیزیولوژیکی احتمال بروز یا شدت آن را بهطور چشمگیری افزایش میدهند. شناخت این عوامل میتواند در پیشگیری، غربالگری زودهنگام و مراقبت از افراد در معرض خطر نقش اساسی داشته باشد.
- شرایط اجتماعی و اقتصادی نامناسب: زندگی در محیطهایی با تراکم جمعیت بالا، بهداشت ضعیف و دسترسی محدود به خدمات درمانی، یکی از مهمترین عوامل خطر روماتیسم در قلب است. در چنین شرایطی، عفونتهای گلو بهسرعت گسترش یافته و بسیاری از بیماران به دلیل هزینههای درمانی یا ناآگاهی، به پزشک مراجعه نمیکنند.
- ضعف سیستم ایمنی بدن: کاهش توان دفاعی بدن چه بهدلیل تغذیه نامناسب، استرس مزمن یا مصرف طولانیمدت داروهای تضعیفکننده ایمنی باشد، خطر بروز پاسخ خود ایمنی را افزایش میدهد. سیستم ایمنی ضعیف نمیتواند باکتریها را بهطور مؤثر مهار کند و همین موضوع، التهاب طولانیمدت در بدن را تداوم میبخشد.
- اقلیم و شرایط آبوهوایی: در مناطق سرد و مرطوب، شیوع عفونتهای گلو و تبهای استرپتوکوکی بیشتر است و در نتیجه احتمال بروز روماتیسم قلبی نیز افزایش مییابد. رطوبت بالا و سرمای ناگهانی، موجب کاهش مقاومت موضعی راههای تنفسی و رشد سریعتر باکتریها میشود.
- سابقه خانوادگی یا استعداد ژنتیکی: برخی مطالعات نشان دادهاند که زمینههای ژنتیکی خاص در پاسخ ایمنی بدن به عفونتهای استرپتوکوکی موثر هستند. افرادی که در خانواده آنها سابقه تب روماتیسمی یا بیماریهای خودایمنی وجود دارد، معمولاً سیستم ایمنی حساستری دارند و با احتمال بیشتری دچار التهاب دریچههای قلب میشوند.
- سن و جنس: اگرچه روماتیسم قلبی میتواند هر فردی را درگیر کند، اما بیشترین بروز آن در گروه سنی ۵ تا ۱۵ سال مشاهده میشود. سیستم ایمنی در این سنین هنوز بهطور کامل تثبیت نشده و واکنشهای خودایمنی شایعتر است. از سوی دیگر، مطالعات اپیدمیولوژیک نشان میدهد زنان کمی بیشتر از مردان در معرض خطر آسیبهای دریچهای ناشی از روماتیسم هستند که احتمالاً به تفاوتهای هورمونی و ایمنی مرتبط است. Rheumatic heart valve disease: navigating the challenges of an overlooked autoimmune disorder – PMC (nih.gov)
- تداوم عفونتهای تنفسی و گلودردهای مکرر: افرادی که به دلیل آلرژی، سینوزیت یا ضعف ایمنی دچار گلودردهای مکرر هستند، بیشتر در معرض التهاب مزمن حلق و تماس مداوم با باکتریهای استرپتوکوکی قرار دارند. این تکرار عفونت موجب تحریک مداوم سیستم ایمنی و افزایش احتمال اشتباه ایمنی در شناسایی بافتهای قلبی میشود.
روشهای تشخیص روماتیسم قلبی
تشخیص روماتیسم در قلب نیازمند ترکیب بررسی بالینی، آزمایشگاهی و تصویربرداری دقیق از ساختار قلب است. پزشک ابتدا علائم التهابی و سابقهی تب روماتیسمی را ارزیابی کرده و سپس با استفاده از آزمایشهای هدفمند، میزان آسیب دریچهها و التهاب عضله قلب را مشخص میکند. هدف از تشخیص، شناسایی زودهنگام آسیبهای برگشتپذیر پیش از مزمن شدن آنهاست.
| کاربرد و اهمیت بالینی | نوع بررسی | روش تشخیص |
| شناسایی آسیب یا نشت دریچهها و ارزیابی عملکرد بطنها | تصویربرداری قلب با امواج صوتی | اکوکاردیوگرافی (Echocardiography) |
| بررسی اختلالات ریتم و هدایت قلبی ناشی از التهاب | ثبت فعالیت الکتریکی قلب | نوار قلب (ECG) |
| شناسایی مواجهه اخیر با باکتری استرپتوکوک گروه A | آزمایش خون | آزمایش آنتیاسترپتولیزین O (ASO) |
| تشخیص وجود التهاب فعال در بدن | شاخصهای التهابی خون | CRP و ESR |
| مشاهده بزرگشدگی قلب یا تجمع مایع در ریهها | رادیولوژی | تصویربرداری قفسه سینه (X-ray) |
| ارزیابی التهاب عضله قلب در مراحل پیشرفته | تصویربرداری دقیق با رزولوشن بالا | MRI قلب |
عوارض و پیامدهای بیماری روماتیسم قلب
روماتیسم در قلب در صورت درماننشدن میتواند به آسیب دائمی دریچهها، اختلال عملکرد قلب و عوارض جبرانناپذیر منجر شود. شدت پیامدهای بیماری روماتیسم قلب به میزان التهاب و تاخیر در درمان بستگی دارد. مهمترین عوارض عبارتاند از:
- تنگی یا نارسایی دریچه میترال و آئورت
- نارسایی قلبی مزمن به دلیل بار اضافه بر عضله قلب
- آریتمیها و اختلال در هدایت قلبی
- تشکیل لخته خون (ترومبوز) در دهلیزها و خطر سکته مغزی
- پریکاردیت یا التهاب پرده قلب
- افزایش فشار ریوی (Pulmonary Hypertension)
- کاهش تحمل فعالیت بدنی و تنگی نفس پیشرونده
- خطر مرگ ناگهانی قلبی در موارد شدید و پیشرفته
روماتیسم قلبی بیشتر دریچه میترال را درگیر میکند، یکی از پیامدهای مهم و شایع این بیماری، تغییر در ساختار و عملکرد این دریچه است. در برخی بیماران، التهاب و فیبروز دریچه میترال میتواند باعث شل شدن یا بیرونزدگی آن شود؛ وضعیتی که با عنوان پرولاپس دریچه میترال شناخته میشود. این عارضه ممکن است با تپش قلب، درد قفسه سینه یا حتی نارسایی میترال همراه باشد و نیاز به بررسی دقیق با اکوکاردیوگرافی دارد. برای آشنایی بیشتر با علائم، روشهای تشخیص و درمان این مشکل، پیشنهاد میکنیم مقالهی جامع ما درباره افتادگی دریچه میترال را مطالعه کنید.
درمان روماتیسم قلبی
درمان روماتیسم قلبی بر سه محور اصلی کنترل عفونت اولیه، کاهش التهاب، و پیشگیری از آسیب مکرر دریچهای استوار است. انتخاب روش درمانی بسته به شدت درگیری و وضعیت قلب بیمار انجام میشود و معمولاً ترکیبی از دارو، پیگیری منظم و در صورت لزوم جراحی است.
| توضیحات تخصصی | هدف اصلی | نوع درمان |
| تجویز دورهای برای جلوگیری از عود تب روماتیسمی | حذف عفونت استرپتوکوکی | آنتیبیوتیکها (پنیسیلین) |
| کاهش درد، تب و التهاب مفاصل و عضله قلب | مهار التهاب فعال | داروهای ضدالتهاب (NSAIDs و کورتون) |
| بهبود عملکرد پمپاژ قلب و کاهش فشار بر دریچهها | کنترل علائم نارسایی | داروهای قلبی (دیورتیک، بتابلوکر) |
| در موارد پیشرفته جهت بازسازی یا جایگزینی دریچه معیوب | درمان آسیب ساختاری | جراحی یا تعویض دریچه |
| تزریق ماهانه پنیسیلین تا پایان دوران پرخطر (معمولاً تا بزرگسالی) | پیشگیری از عود بیماری | پروفیلاکسی طولانیمدت |
راههای پیشگیری از ابتلا به روماتیسم قلب
پیشگیری از روماتیسم قلبی در واقع با جلوگیری از عفونت گلو و درمان کامل آن آغاز میشود. شناسایی و درمان سریع گلودردهای استرپتوکوکی در کودکان مهمترین گام است. رعایت بهداشت فردی، تهویه مناسب کلاسها و خانه، تقویت سیستم ایمنی با تغذیه و خواب کافی، و پیگیری منظم پزشکی در کودکان با سابقه تب روماتیسمی از الزامات حیاتی محسوب میشود. همچنین آموزش خانوادهها در مورد اهمیت تکمیل دوره آنتیبیوتیک و پرهیز از خود درمانی، نقش بسزایی در کاهش بروز بیماری دارد. پیشگیری موثر، ارزانترین و قطعیترین روش مقابله با روماتیسم در قلب است.
سبک زندگی مناسب برای روماتیسم قلبی
تغییر سبک زندگی نقش مهمی در کاهش پیشرفت روماتیسم قلب و بهبود کیفیت زندگی بیماران دارد. رعایت تعادل بین فعالیت بدنی، تغذیه سالم، کنترل وزن و مدیریت استرس، به کاهش بار قلب و محافظت از دریچهها کمک میکند. همچنین پیگیری منظم پزشکی و پایش علائم قلبی باعث پیشگیری از عوارض جدی میشود.
ورزشهای مناسب روماتیسم قلبی
ورزشهای مختلفی برای بهبود روماتیسم در قلب وجود دارد که میتوان با انجام آنها روند این بیماری را کنترل و درمان کرد. از جمله این ورزشها میتوان به موارد زیر اشاره نمود:
- پیادهروی روزانه؛ افزایش گردش خون و بهبود ظرفیت قلبی بدون فشار زیاد
- شنا و ورزشهای آبی؛ کاهش فشار بر مفاصل و قلب در عین فعالیت هوازی
- یوگا و تمرینات تنفسی؛ بهبود کنترل تنفس و کاهش استرس
- دوچرخه ثابت با شدت کم؛ تقویت عضلات قلب و پاها به صورت ایمن
- تمرینات کششی سبک؛ افزایش انعطافپذیری و کاهش گرفتگی عضلات
تغذیه مناسب برای بیماران روماتیسم قلب
تغذیه مناسب برا بیماری روماتیسم قلب بسیار حائز اهمیت است. موارد زیر بهترین گزینهها برای کنترل بهینه این بیماری هستند:
- رژیم کمنمک؛ کنترل فشار خون و کاهش احتباس مایعات
- مصرف منابع امگا-۳ (ماهی، گردو، تخم کتان)؛ کاهش التهاب قلبی
- میوهها و سبزیجات تازه؛ تأمین آنتیاکسیدان و ویتامینهای ضروری
- غلات کامل و حبوبات؛ انرژی پایدار و کنترل قند خون
- اجتناب از غذاهای چرب و فرآوریشده؛ کاهش فشار بر قلب و ریسک چاقی
- مصرف آب کافی؛ حفظ تعادل مایعات و کاهش تورم اندامها
چه زمانی برای درمان روماتیسم قلبی باید به پزشک مراجعه کرد؟
هر فردی که سابقه تب روماتیسمی یا عفونت گلو دارد و علائم جدید قلبی مشاهده میکند، باید فوراً به پزشک متخصص قلب مراجعه نماید. علائمی مانند تنگی نفس در فعالیت یا استراحت، تورم اندامها، تپش یا ضربان نامنظم قلب، درد قفسه سینه، خستگی مداوم و کاهش تحمل فعالیت روزانه نیازمند بررسی فوری هستند. حتی در صورت عدم وجود علائم شدید، پیگیری دورهای و ارزیابی با اکوکاردیوگرافی و آزمایشهای خون، بهترین روش برای شناسایی آسیبهای پنهان دریچهای است. مراجعه زودهنگام، امکان درمان مؤثر و پیشگیری از عوارض جبرانناپذیر را فراهم میکند.
توصیههایی برای درمان بیماری روماتیسم قلب
روماتیسم در قلب یک بیماری پیشرونده است که با درمان بهموقع، تغییر سبک زندگی و مراقبت پزشکی منظم میتوان از آسیبهای جدی قلب جلوگیری کرد. شناسایی زودهنگام، کنترل التهاب و پایش عملکرد قلب کلید حفظ سلامت بیماران میباشد. در نهایت باید گفت که کلینیک آریتمی تهران با تیم متخصص قلب و عروق، تجهیزات پیشرفته تصویربرداری و برنامههای درمانی اختصاصی، خدمات جامع از تشخیص تا بازتوانی و تنظیم سبک زندگی ارائه میدهد. این مرکز با بهرهگیری از آخرین متدهای علمی، بیماران مبتلا به روماتیسم قلبی را تحت مراقبت حرفهای قرار میدهد و خطر عوارض بلندمدت را به حداقل میرساند.
سوالات متداول
- تفاوت روماتیسم قلبی با سایر بیماریهای قلبی چیست؟
روماتیسم قلب ناشی از التهاب خود ایمنی پس از عفونت است و باعث آسیب دریچهها میشود. در حالی که سایر بیماریهای قلبی معمولاً بهدلیل فشار خون بالا، تصلب شرایین یا علل مادرزادی رخ میدهند. - نقش عفونت گلو در بروز روماتیسم قلبی چیست؟
عفونت باکتریایی درماننشده گلو، عامل محرک واکنش خود ایمنی است که به التهاب دریچهها و عضله قلب منجر میشود. درمان سریع عفونت، موثرترین راه پیشگیری است. - آیا روماتیسم قلبی درمان قطعی دارد؟
در مراحل اولیه، کنترل التهاب و پیشگیری از عفونتهای مجدد امکان توقف پیشرفت بیماری را فراهم میکند، اما آسیب شدید دریچهها ممکن است نیاز به جراحی یا مراقبت طولانیمدت داشته باشد و درمان قطعی در همه موارد امکانپذیر نیست.
