AVNRT و AVRT از شایعترین اختلالات ریتم قلبی مرتبط با گره دهلیزی-بطنی هستند که نقش مهمی در بروز آریتمیها دارند. گره دهلیزی-بطنی (AV) به عنوان یکی از اجزای کلیدی سیستم هدایت قلب، وظیفه انتقال پیامهای الکتریکی از دهلیزها به بطنها را بر عهده دارد. هرگونه اختلال در عملکرد این گره یا مسیرهای فرعی هدایت میتواند زمینهساز ایجاد ریتمهای غیرطبیعی شود. مسیر طبیعی عبور پیام از گره سینوسی به گره AV و سپس به سیستم هیس-پورکنژ تعریف شده است و انحراف از این مسیر طبیعی، میتواند منجر به تاکیکاردی و بروز علائم بالینی گردد.
بررسی دقیق تاکی کاردی بارگشتی گره دهلیزی بطنی (بیماری AVNRT) و تاکی کاردی بازگشتی دهلیزی بطنی (AVRT)، به پزشکان کمک میکند تا مکانیزمهای ایجاد آنها را بهتر درک کرده و درمان های مناسبی ازجمله دارو، ابلیشن و حتی باطری قلب را انتخاب کنند. در این مطلب تمرکز بر مکانیسمها، تظاهرات بالینی، روشهای تشخیص و گزینههای درمانی AVNRT خواهد بود تا مخاطب با دیدی جامع و کاربردی با این آریتمی شایع آشنا شود.
تاکیکاردی بازگشتی گره دهلیزی-بطنی (AVNRT)
تاکیکاردی بازگشتی گره دهلیزی-بطنی، یکی از شایعترین انواع تاکیکاردی فوق بطنی است که عمدتاً به دلیل وجود مسیرهای دوگانه در گره AV ایجاد میشود. پیام الکتریکی در این حالت میتواند به صورت دایرهای در گره حرکت کند و باعث افزایش ناگهانی ضربان قلب شود. این نوع تاکیکاردی میتواند در افراد سالم نیز رخ دهد و معمولاً با حملات ناگهانی و تپش قلب شدید همراه است.
ویژگی های ریتم قلب در بیماری AVNRT شامل موارد زیر است:
- مسیر دوگانه گره AV؛ گره AV در این اختلال دارای دو مسیر هدایتی متفاوت است؛ یکی مسیر آهسته و دیگری مسیر سریع. پیام الکتریکی میتواند بین این دو مسیر به صورت حلقهای حرکت کند و باعث تاکیکاردی ناگهانی شود. این حلقههای بازگشتی، از ویژگیهای کلیدی تشخیص و درمان به شمار میروند و در نوار قلب قابل شناسایی هستند.
- شروع و خاتمه ناگهانی حملات؛ حملات تاکیکاردی بیماری AVNRT معمولاً بدون هشدار شروع میشوند و به همان سرعت نیز خاتمه مییابند. این مشخصه بالینی، تشخیص سریع را تسهیل کرده و اهمیت آموزش بیماران برای مدیریت حملات را افزایش میدهد.
- ضربان قلب منظم و سریع؛ ضربان قلب در این نوع تاکیکاردی منظم و معمولاً بین 150 تا 250 ضربه در دقیقه است. این نظم ریتمی یکی از شاخصههای تشخیص در نوار قلب است و میتواند کمک کند تا پزشک نوع اختلال را از سایر تاکیکاردیها تمایز دهد.
ریسک عوارض AVNRT
AVNRT معمولاً تهدیدکننده زندگی نیست، اما حملات مکرر در این بیماری میتوانند کیفیت زندگی را کاهش دهند و نیاز به درمان دارویی یا ابلیشن داشته باشند.
علائم بالینی شایع AVNRT
بیماران ممکن است تجربه تپش قلب، سرگیجه، خستگی، تعریق یا درد قفسه سینه داشته باشند. شدت علائم بسته به طول حمله و وضعیت قلبی فرد متفاوت است و میتواند کیفیت زندگی را تحت تأثیر قرار دهد. Atrioventricular Nodal Reentry Tachycardia – StatPearls – NCBI Bookshelf (nih.gov)
تاکیکاردی بازگشتی دهلیزی-بطنی (AVRT)
تاکیکاردی بازگشتی دهلیزی-بطنی یا AVRT نیز همچون AVNRT، نوع دیگری از تاکیکاردی فوق بطنی است که به دلیل وجود مسیرهای فرعی بین دهلیز و بطن ایجاد میشود. در این حالت پیام الکتریکی میتواند بدون عبور از مسیر استاندارد گره AV به بطنیها برسد و حلقه بازگشتی ایجاد کند. سندرم ولف پارکینسون وایت (WPW) نمونه کلاسیک این اختلال است که مسیر فرعی باعث افزایش ناگهانی ضربان قلب و بروز تاکیکاردی شدید میشود. شناسایی مسیرهای فرعی AVRT و درک مکانیسم آنها برای انتخاب درمان مناسب اهمیت بالایی دارد. ویژگی های ریتم قلب در بیماری AVRT شامل موارد زیر است:
- مسیر فرعی دهلیزی-بطنی؛ وجود مسیر فرعی اجازه میدهد پیام الکتریکی بدون تأخیر به بطنیها منتقل شود و باعث حلقه بازگشتی شود. این مسیرها در سندرم WPW قابل شناسایی هستند و هدف اصلی درمانهای غیرتهاجمی و ابلیشن میباشند.
- شروع و خاتمه ناگهانی حملات؛ همانند سایر تاکیکاردیهای بازگشتی، حملات AVRT نیز ناگهانی آغاز میشوند و میتوانند طولانی و شدید باشند. این ویژگی، اهمیت اطلاعرسانی و آموزش بیماران برای مدیریت سریع حملات را برجسته میکند.
- الگوهای غیرطبیعی در نوار قلب؛ در نوار قلب معمولاً شامل امواج غیرمعمول و کوتاه شده است که به پزشکان کمک میکند وجود مسیر فرعی و نوع اختلال را تشخیص دهند.
علائم بالینی رایج AVRT
بیماران تاکیکاردی بازگشتی دهلیزی-بطنی ممکن است تپش قلب، سرگیجه، تعریق، خستگی و گاهی درد قفسه سینه تجربه کنند. شدت علائم به طول حمله، وضعیت قلب و فعالیت بدنی فرد بستگی دارد.
ریسک عوارض و اهمیت درمان
برخلاف AVNRT، تاکیکاردی بازگشتی دهلیزی-بطنی میتواند در موارد شدید خطرناک باشد و نیازمند مداخله فوری و درمانهای تخصصی است. شناسایی سریع و درمان به موقع، از بروز مشکلات جدی قلبی پیشگیری میکند.
مقایسه علائم اختلالات AVNRT و AVRT
اختلالات گره AV و بیماری AVNRT معمولاً با علائم مشابهی بروز میکنند اما تفاوتهایی نیز دارند. مقایسه علائم AVNRT و AVRT به پزشکان و بیماران کمک میکند تا نوع اختلال را سریعتر شناسایی کرده و اقدامات درمانی مناسب را آغاز کنند.
جدول زیر مقایسه این دو اختلال گره AV را به صورت جامع نشان میدهد.
| AVRT | AVNRT | ویژگی |
| ناگهانی و گاهی طولانیتر | ناگهانی | شروع حمله |
| سریع و گاهی غیرطبیعی | منظم، سریع | ضربان قلب |
| تپش قلب، تعریق، سرگیجه، درد قفسه سینه | تپش قلب، سرگیجه، خستگی | علائم شایع |
| گاهی جدی، نیازمند درمان فوری | کم | ریسک عوارض |
| امواج غیرمعمول، کوتاه شده، نشاندهنده مسیر فرعی | ضربان منظم، امواج معمولی | نوار قلب |
روشهای تشخیص اختلالات گره AV
تشخیص صحیح اختلالات گره AV در بیماری AVNRT نیازمند ترکیبی از روشهای غیرتهاجمی و تخصصی است. تشخیص این اختلالات با روش های زیر امکان بررسی دقیق مسیرهای هدایتی، تشخیص نوع تاکیکاردی و برنامهریزی درمان را فراهم میکنند.
- نوار قلب (ECG)؛ نوار قلب پایهایترین و رایجترین ابزار تشخیص است. این روش اطلاعاتی درباره ریتم قلب، سرعت ضربان و وجود امواج غیرمعمول ارائه میدهد. در AVNRT، نوار قلب معمولاً ضربان قلب منظم با فاصله PR کوتاه و امواج P قابل تشخیص را نشان میدهد، در حالی که در اختلالاتی با مسیر فرعی ممکن است امواج Δ یا شکل موج غیرمعمول دیده شود. بررسی دقیق نوار قلب به پزشک کمک میکند نوع اختلال و شدت آن را تعیین کرده و تصمیمگیری اولیه درمان را انجام دهد.
- مانیتورینگ هولتر؛ هولتر مانیتورینگ شامل ثبت مداوم فعالیت الکتریکی قلب به مدت 24 تا 48 ساعت است. این روش امکان تشخیص حملات گاهبهگاه، کوتاهمدت و ناگهانی را فراهم میکند که ممکن است در نوار قلب معمولی ثبت نشوند. همچنین الگوهای تپش قلب و زمانبندی حملات تاکیکاردی را مشخص میکند و اطلاعات ارزشمندی برای ارزیابی شدت بیماری و نیاز به درمان ارائه میدهد.
- تست ورزش (Exercise Stress Test)؛ تست ورزش برای بررسی پاسخ قلب به فعالیت بدنی استفاده میشود. برخی از اختلالات گره AV فقط در شرایط استرس فیزیکی یا افزایش ضربان قلب ظاهر میشوند. در این تست، با ثبت نوار قلب در طول فعالیت، پزشک میتواند حملات تاکیکاردی ناشی از ورزش یا استرس را شناسایی کرده و ارتباط آنها با علائم بیمار را بررسی کند.
- اکوکاردیوگرافی (Echocardiography)؛ اکو قلب یک روش غیرتهاجمی تصویربرداری است که ساختار و عملکرد قلب را نمایش میدهد. با اکو، وضعیت دریچهها، حفرهها و عملکرد بطنها بررسی میشود و اختلالات همراه با تاکیکاردی، مانند نارسایی دریچهها یا بزرگ شدن حفرهها، مشخص میشوند. این اطلاعات برای انتخاب روش درمانی مناسب و ارزیابی ریسک قلبی طولانیمدت اهمیت دارد.
- مطالعه الکتروفیزیولوژی (EPS)؛ مطالعه الکتروفیزیولوژی روش تهاجمی و تخصصی برای تشخیص دقیق اختلالات هدایتی است. در این روش، کاتترهای الکتریکی وارد قلب میشوند و مسیرهای هدایت پیام، محل حلقههای بازگشتی و مسیرهای فرعی به دقت شناسایی میشوند. EPS امکان برنامهریزی درمانی هدفمند، از جمله ابلیشن کاتتر، را فراهم میکند و در مواردی که روشهای غیرتهاجمی پاسخگو نباشند، بهترین گزینه تشخیصی و درمانی محسوب میشود.
گزینههای درمانی برای AVNRT و AVRT
اختلالات گره دهلیزی-بطنی، از جمله تاکیکاردیهای بازگشتی، میتوانند کیفیت زندگی بیماران را به شکل قابل توجهی تحت تأثیر قرار دهند. هدف از درمان این اختلالات، کنترل ضربان قلب، کاهش دفعات حملات، جلوگیری از عوارض قلبی و بازگرداندن ریتم طبیعی است. انتخاب روش درمان AVRT به شدت علائم، دفعات بروز حملات، وضعیت بالینی بیمار و نتایج روشهای تشخیصی بستگی دارد.
عمدتاً دو رویکرد درمانی در دسترس است: درمان دارویی و ابلیشن کاتتر.
دارودرمانی
در درمان دارویی، هدف کاهش فرکانس و شدت حملات تاکیکاردی و تثبیت ریتم قلب است. داروهای مورد استفاده بسته به مکانیسم اختلال متفاوت هستند و پزشک بر اساس وضعیت بیمار دوز و نوع دارو را تنظیم میکند.
- مسدودکنندههای کانال کلسیم و بتابلوکرها: این داروها هدایت پیام الکتریکی از گره AV را کاهش میدهند، سرعت ضربان قلب را کنترل میکنند و باعث میشوند حملات کوتاهتر و کمتر مزاحم شوند. بیماران اغلب بعد از چند هفته مصرف منظم، کاهش قابل توجهی در تعداد حملات گزارش میکنند.
- داروهای ضد آریتمی کلاس I و III: این داروها با تغییر خصوصیات الکتریکی سلولهای قلب، جلوی ایجاد حلقههای بازگشتی را میگیرند و ریتم قلب را به حالت طبیعی بازمیگردانند. استفاده از این داروها نیازمند پایش دقیق است، زیرا ممکن است باعث عوارضی مانند تغییرات الکتریکی شدید یا تداخل دارویی شوند.
دارو درمانی AVNRT معمولاً اولین گزینه درمانی محسوب میشود، اما ممکن است در برخی بیماران، دارو اثر کافی را نداشته باشند و همچنان حملات را تجربه کنند. مصرف طولانیمدت دارو نیازمند پایش منظم فشار خون، ضربان قلب و عملکرد کلیه و کبد است تا از بروز عوارض جانبی جلوگیری شود.
ابلیشن کاتتر
ابلیشن کاتتر یک روش درمانی کمتهاجمی و هدفمند است که امکان درمان دائمی را فراهم میکند. این روش به ویژه برای بیمارانی توصیه میشود که دارودرمانی ناکافی بوده یا حملات آنها شدید و مکرر است. گاهی ممکن است نیاز به باطری قلب باشد تا ریتم قلب پس از ابلیشن تثبیت شود.
در این روش، مسیر غیرطبیعی در گره AV یا مسیر فرعی در AVRT با استفاده از جریان رادیوفرکوئنسی یا کریوآبلیشن تخریب میشود. این تخریب باعث توقف حلقههای بازگشتی و بازگرداندن ریتم قلب به حالت طبیعی میشود. ابلیشن معمولاً تحت بیحسی موضعی و با هدایت الکتروفیزیولوژیک انجام میشود. کاتترها از طریق وریدها یا شریانها وارد قلب میشوند و مسیرهای هدف شناسایی و درمان میشوند. پزشک در طول عمل فعالیت الکتریکی قلب را تحت نظر دارد و تخریب با دقت بالایی انجام میشود. AV-Nodal Reentrant Tachycardia (AVNRT) (clevelandclinic.org)
ابلیشن AVNRT و AVRT درصد موفقیت بالایی دارد و بیشتر بیماران پس از ابلیشن دیگر حملهای تجربه نمیکنند. نیاز به داروهای بلندمدت کاهش مییابد و کیفیت زندگی به شکل قابل توجهی بهبود پیدا میکند. البته گرچه ابلیشن در بیماری AVNRT روش کمتهاجمی است، اما خطرات اندکی مانند آسیب به بافت قلب، خونریزی در محل ورود کاتتر، عفونت یا ایجاد ریتم غیرطبیعی جدید وجود دارد. به همین دلیل انجام آن در مراکز تخصصی و توسط پزشکان مجرب توصیه میشود.
بیماران معمولاً یک تا سه ماه پس از انجام ابلیشن تحت نظارت قرار میگیرند تا از پایدار بودن ریتم قلب و نبود عوارض اطمینان حاصل شود. علاوه بر این، معاینات منظم و نوار قلب دورهای به ارزیابی موفقیت درمان کمک میکند.
زندگی با اختلالات گره AV
زندگی با اختلالات گره دهلیزی-بطنی مثل AVNRT نیازمند آگاهی، مدیریت مناسب حملات و رعایت نکات پیشگیرانه است. بیمارانی که تاکیکاردی بازگشتی را تجربه میکنند، باید با علائم هشداردهنده، روشهای کاهش شدت حملات و راهکارهای پیشگیری آشنا باشند. اولویت اصلی، آموزش بیمار برای شناسایی سریع حملات و اقدام فوری است.
شناسایی حملات تاکی کاردی دهلیزی بطنی
بیماران باید بتوانند تفاوت بین تپش قلب معمولی و حمله تاکیکاردی را تشخیص دهند. علائمی مانند ضربان قلب ناگهانی و سریع، سرگیجه، تعریق و احساس ضعف، میتواند نشانه شروع حمله باشد. ثبت این علائم در یک دفترچه یا اپلیکیشن پزشکی به پزشک کمک میکند الگوهای حملات را تحلیل کرده و درمان مناسب را برنامهریزی کند.
روشهای کاهش شدت حملات
تکنیکهای غیر دارویی مانند مانور والسالوا، سرفه کنترل شده و ماساژ سینوسی کاروتید در برخی بیماران میتواند سرعت ضربان قلب را کاهش داده و حمله را کوتاه کند. این روشها به ویژه برای بیماران مبتلا به AVNRT مفید هستند. AV Nodal Reentrant Tachycardia – an overview | ScienceDirect Topics
رعایت سبک زندگی
محدود کردن مصرف کافئین، الکل و مواد محرک قلب، حفظ وزن سالم و ورزش منظم به کنترل ضربان قلب کمک میکند. مدیریت استرس و خواب کافی نیز نقش مهمی در کاهش دفعات حملات دارد.
پیگیری پزشکی منظم
بیماران مبتلا به بیماری AVNRT باید دورهای تحت نظارت پزشک قرار گیرند و نوار قلب یا هولتر مانیتورینگ انجام دهند تا اثربخشی درمان و تغییرات ریتم قلب بررسی شود. در صورت تداوم حملات یا تشدید علائم، پزشک میتواند گزینههای درمانی مانند تغییر دارو یا ابلیشن را مدنظر قرار دهد.
آمادگی برای شرایط اضطراری
بیماران باید بدانند در چه شرایطی باید فوراً به مرکز درمانی مراجعه کنند؛ مانند ضربان قلب بسیار سریع همراه با درد قفسه سینه شدید، تنگی نفس یا سرگیجه شدید. داشتن یک برنامه اضطراری میتواند از عوارض جدی پیشگیری کند.
چرا شناسایی بهموقع AVNRT و AVRT اهمیت دارد؟
اختلالات سیستم هدایتی قلب، از جمله AVRT اگرچه شایع هستند، اما با تشخیص دقیق و درمان هدفمند کاملاً قابل مدیریت هستند. شناسایی به موقع، استفاده از روشهای تشخیصی پیشرفته مانند نوار قلب، هولتر مانیتورینگ و مطالعه الکتروفیزیولوژی، و انتخاب روش درمانی مناسب، نقش حیاتی در پیشگیری از عوارض طولانیمدت دارد.
مرکز آریتمی تهران با بهرهگیری از تجهیزات پیشرفته و تیم متخصص در زمینه درمان اختلالات سیستم الکتریکی قلب، امکان ارائه خدمات جامع را فراهم کرده است. بکارگیری این مرکز از تجربه بالای اساتیدی همچون دکتر محمود افتخارزاده، در درمان بیماران مبتلا به تاکیکاردیهای بازگشتی و مسیرهای فرعی میتواند بهترین نتیجه را برای هر بیمار تضمین کند. بیماران میتوانند با مراجعه به این مرکز، از بالاترین سطح تخصصی و مراقبتهای جامع بهرهمند شوند و نگرانیهای ناشی از اختلالات گره AV را به حداقل برسانند.
