داروهای ایجاد کننده آریتمی قلب داروهایی هستند که ممکن است بتوانند عملکرد الکتریکی قلب را مختل کرده و ضربان را از حالت طبیعی خارج سازند. در پاسخ به اینکه چه داروهایی باعث آریتمی می شوند؟ باید گفت که برخی داروهای قلب و فشارخون، داروهای ضد افسردگی، آنتیبیوتیکها، ضدحساسیتها، داروهای بیخوابی یا حتی داروهای ضدقارچ میتوانند احتمال بروز این اختلال را افزایش دهند و شدت تغییرات ریتم قلب را بیشتر کنند.
مطالعات نشان میدهند درصد قابل توجهی از آریتمیهای قلبی ناگهانی به دلیل مصرف دارو یا تداخل دارویی ایجاد میشود و همین موضوع اهمیت آگاهی بیمار و پزشک را برجسته میکند. اگر میخواهید بدانید داروهای خطرناک برای بیماران آریتمی قلبی کدامند و چگونه باید مصرف داروها را مدیریت کرد، ادامه مطلب را با دقت بخوانید.
چرا ممکن است آریتمی قلبی با دارو ایجاد شود؟
داروهای ایجاد کننده آریتمی قلب، زمانی موجب بینظمی ضربان قلب میشوند که مسیر انتقال پیامهای الکتریکی را در سلولهای قلب دچار اختلال کنند و هماهنگی میان دهلیز و بطن را تغییر دهند. برخی داروها کانالهای سدیمی و پتاسیمی را مهار میکنند و سرعت بازگشت الکتریکی عضله قلب را کاهش میدهند، در حالیکه گروهی دیگر تعادل املاح بدن را بر هم میزنند و واکنش قلب را نسبت به تحریکات افزایش میدهند. اختلال در این سیستم حساس میتواند ضربان را نامنظم سازد و خطر بروز تپش ناگهانی یا حتی فیبریلاسیون را بالا ببرد. اثرات دارویی بر فشارخون و آریتمی زمانی شدیدتر میشوند که فرد سابقه بیماری قلبی یا مصرف همزمان چند دارو را داشته باشد. Drug-Induced Arrhythmias: A Scientific Statement From the American Heart Association | Circulation (ahajournals.org)
معرفی داروهایی که میتوانند باعث آریتمی قلبی شوند
برخی داروها حتی داروهای درمان آریتمی به دلیل تأثیر مستقیم بر کانالهای یونی و برخی دیگر به علت تغییر الگوی فعالیت الکتریکی قلب میتوانند ریتم را نامنظم کنند. گروههای زیر از مهمترین موارد در پاسخ به سوال چه داروهایی باعث آریتمی می شوند، محسوب میشوند:
- داروهای فشارخون و قلب
- داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب
- داروهای ضد آریتمی (در صورت مصرف نادرست یا دوز غیر استاندارد)
- داروهای آنتیبیوتیک (ماکرولیدها و فلوئوروکینولونها)
- داروهای ضد حساسیت (آنتیهیستامینها)
- داروهای ضدقارچ و ضد ویروس
- داروهای بیخوابی و لاغری
| نوع آریتمی محتمل | مکانیسم ایجاد آریتمی | نمونه داروها | گروه دارویی |
| برادیکاردی، بلوک قلبی، PVC | اختلال در هدایت الکتریکی و تغییر جریان کلسیم | دیگوکسین، آملودیپین، وراپامیل، متوپرولول | داروهای فشارخون و قلب |
| تاکیکاردی، تورساد دپوینت | طولانی کردن QT و تأثیر بر کانالهای سدیمی | فلوکستین، سیتالوپرام، آمیتریپتیلین | داروهای ضدافسردگی و ضداضطراب |
| تشدید آریتمیهای موجود، QT طولانی | مهار کانالهای پتاسیمی یا سدیمی به شکل شدید | آمیودارون، سوتالول، پروپافنون | داروهای ضد آریتمی (در مصرف نادرست) |
| تورساد دپوینت، تاکیکاردی دهلیزی | کاهش بازگشت الکتریکی بطن و طولانی کردن Repolarization | آزیترومایسین، کلاریترومایسین، سیپروفلوکساسین | آنتیبیوتیکها |
| تاکیکاردی بطنی | مهار کانال پتاسیم و ایجاد QT طولانی | دیفنهیدرامین، لوراتادین دوز بالا | داروهای ضد حساسیت (آنتیهیستامینها) |
| آریتمی بطنی و دهلیزی | تداخل با مسیرهای متابولیک و تأثیر بر کانالهای یونی | فلوکونازول، ریتوناویر، کتوکونازول | داروهای ضد قارچ و ضد ویروس |
| تاکیکاردی سینوسی یا برادیکاردی | افزایش تحریکپذیری قلب یا سرکوب بیش از حد سیستم عصبی | زولپیدم، کلونازپام، فنیترمین | داروهای بیخوابی و لاغری |
| تپش شدید، ضربان نامنظم | افزایش تحریک سمپاتیک یا اختلال هورمونی | سودوافدرین، آدرنالین، داروهای تیروئید | سایر داروها |
بررسی داروهای خطرناک برای بیماران آریتمی قلبی
برخی داروهای ایجاد کننده آریتمی قلب میتوانند خطر قابل توجهی ایجاد کنند و احتمال بدتر شدن وضعیت قلب را افزایش دهند. این داروها در صورت عدم مدیریت صحیح باعث تشدید نامنظمی ضربان میشوند و نیاز به پایش دقیق دارند.
داروهایی که طولانی شدن فاصله QT را تشدید میکنند
در این گروه داروهای آریتمی قلبی شامل ترکیباتی هستند که بازگشت الکتریکی بطن را کند میکنند و فاصله QT را در نوار قلب افزایش میدهند. آنتیبیوتیکهایی مثل ماکرولیدها، برخی آنتیهیستامینها، داروهای ضدقارچ و حتی بعضی داروهای ضدافسردگی میتوانند این فاصله را طولانی کنند و خطر تورساد دپوینت را بالا ببرند. این حالت زمانی شدیدتر میشود که بیمار کاهش پتاسیم یا منیزیم داشته باشد و همزمان چند داروی تأثیرگذار مصرف کند.
داروهای ممنوع برای بیماران با پیسمیکر یا سابقه فیبریلاسیون دهلیزی
در بیماران دارای پیسمیکر و افرادی که سابقه فیبریلاسیون دهلیزی دارند عوامل خطر آریتمی قلبی بیشتر دیده میشود زیرا برخی داروها میتوانند دستگاه تنظیمکننده ضربان را مختل کنند یا سرعت تحریکات دهلیزی را افزایش دهند. داروهای ضد آریتمی کلاس خاص، برخی داروهای ضد التهاب یا داروهایی که ضربان را به طور ناگهانی بالا میبرند ممکن است عملکرد پیسمیکر را دچار تداخل کنند و روند کنترل ریتم را بر هم بزنند. این بیماران باید هر دارویی را فقط با نسخه پزشک مصرف کنند. 6 Medications That Can Causes Changes to Heart Rate or Rhythm (webmd.com)
داروهایی که باید با احتیاط و تحت نظر پزشک مصرف شوند
در واقع داروهای خطرناک برای بیماران آریتمی قلبی شامل گروهی از داروها میشوند که به تنهایی ممنوع نیستند اما نیاز به کنترل دقیق دارند. داروهای آرامبخش خاص، برخی داروهای هورمونی، داروهای بیخوابی، داروهای لاغری و حتی بعضی داروهای گوارشی میتوانند ریتم قلب را تغییر دهند و در افراد مستعد موجب تپش ناگهانی یا بینظمی شدید شوند. پزشکان توصیه میکنند این بیماران همزمان از مانیتور هولتر، بررسی املاح خون و تنظیم دقیق دوز دارو استفاده کنند تا خطر واکنش ناخواسته کاهش پیدا کند. Drug-Induced Arrhythmia – an overview | ScienceDirect Topics
نشانههای بروز آریتمی ناشی از دارو
گاهی تغییرات ریتم قلب پس از شروع یک داروی جدید ظاهر میشود و بدن با ایجاد علائمی تلاش میکند به بیمار هشدار دهد. این علائم زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکنند که فرد نداند چه داروهایی باعث آریتمی می شوند و چگونه باید به نشانههای اولیه واکنش نشان دهد.
توجه به این علائم میتواند از پیشرفت اختلال جلوگیری کند و روند درمان را ایمنتر سازد.
- تپش قلب ناگهانی: زمانی رخ میدهد که سرعت ضربان به طور غیرمنتظره افزایش یابد و فرد احساس ضربانهای سریع یا کوبشی داشته باشد.
- احساس سبکی سر یا سنکوپ: این حالت معمولاً زمانی ایجاد میشود که اختلال ریتم باعث کاهش ناگهانی جریان خون مغز شود و زمینه غش یا بیثباتی ایجاد کند.
- بینظمی در ضربان قلب پس از شروع دارو: بیمار ممکن است ضربانهای جاافتاده، دو ضربه پشت سر هم یا نوسان بین ضربان سریع و کند را تجربه کند.
چه افرادی در برابر آریتمی دارویی آسیبپذیرترند؟
برخی افراد به دلیل شرایط جسمی یا مصرف داروهای متعدد حساسیت بیشتری نسبت به داروهای ایجاد کننده آریتمی قلب دارند و احتمال بروز اختلال ریتم در آنها بالاتر است. شناخت این گروهها باعث میشود پزشک درمان را با دقت بیشتری مدیریت کند و بیمار با آگاهی بیشتر مصرف دارو را ادامه دهد.
- سالمندان: این گروه به دلیل کاهش متابولیسم دارویی و تغییر عملکرد قلب، بیشتر به نوسانات ریتم واکنش نشان میدهند.
- بیماران با بیماری قلبی زمینهای: وجود نارسایی قلب، تنگی عروق یا سابقه آریتمی باعث میشود مصرف برخی داروها خطر بالاتری ایجاد کند.
- بیماران کلیوی یا کبدی: اختلال در دفع دارو موجب افزایش سطح خونی آن میشود و احتمال ضربان نامنظم را بالا میبرد.
- افرادی که چند دارو را همزمان مصرف میکنند: تداخل دارویی میتواند مسیرهای الکتریکی قلب را غیرقابل پیشبینی کند و خطر آریتمی را افزایش دهد.
راههای پیشگیری از آریتمی ناشی از دارو
پیشگیری نقش مهمی در حفظ ایمنی بیماران دارد زیرا برخی داروهای خطرناک برای بیماران آریتمی قلبی در صورت مصرف نادرست میتوانند عملکرد الکتریکی قلب را مختل کنند و احتمال بروز ضربان نامنظم را افزایش دهند. رعایت چند اصل ساده اما تخصصی میتواند ریسک را به شکل محسوسی کاهش دهد و مسیر درمان را تحت کنترل نگه دارد.
مشورت با متخصص قلب قبل از شروع داروهای جدید
پزشک با بررسی سابقه آریتمی، بیماریهای همراه و داروهای مصرفی، سلامت سیستم الکتریکی قلب را مدنظر قرار میدهد و تعیین میکند که داروی جدید با ریتم قلب سازگار باشد. این مشورت باعث میشود مسیر انتخاب دارو براساس شرایط فردی تنظیم شود و احتمال تداخل دارویی و تشدید آریتمی کاهش یابد. پزشک در صورت نیاز دوز مصرف را اصلاح میکند و برنامه نظارتی برای بیمار تنظیم میکند.
پرهیز از مصرف خودسرانه دارو
مصرف دارو بدون نسخه میتواند ضربان قلب را در معرض تغییرات ناگهانی قرار دهد زیرا بیمار نمیداند داروی انتخابشده چه تأثیری بر کانالهای یونی و سیستم هدایتی قلب دارد. پرهیز از خود درمانی باعث میشود بیمار فقط داروهایی را مصرف کند که پزشک براساس شرایط دقیق او انتخاب کرده و خطرهای احتمالی را در نظر گرفته است.
کنترل منظم نوار قلب (ECG) در بیماران پرخطر
افرادی که سابقه آریتمی، بیماری قلبی، مشکلات کلیوی یا مصرف همزمان داروهای ایجاد کننده آریتمی قلب را دارند باید به صورت دورهای نوار قلب انجام دهند تا هر گونه تغییر در فاصله QT، سرعت ضربان یا نظم سیگنالهای الکتریکی بهموقع تشخیص داده شود. ثبت مداوم ECG در بیماران پرخطر مهمترین ابزار برای جلوگیری از عوارض ناگهانی به شمار میرود.
نقش پزشک متخصص قلب در مدیریت آریتمی دارویی
پزشک متخصص قلب زمانی اهمیت بیشتری پیدا میکند که بیمار پس از مصرف دارو با تغییرات ریتم مواجه شود و نیاز به ارزیابی دقیق داشته باشد.
بررسی تداخلات دارویی
پزشک با مرور پرونده دارویی بیمار، ساختار اثرگذاری داروها را تحلیل میکند و بررسی میکند که کدام ترکیب میتواند جریان الکتریکی قلب را تغییر دهد یا علائم مشابه چه داروهایی باعث آریتمی می شوند ایجاد کند. او تداخلهای پنهان را شناسایی میکند و با کمک آزمایشها و نوار قلب میسنجد که کدام دارو باید اصلاح شود. این بررسی دقیق پایه تصمیمگیری درمانی محسوب میشود و نقش مهمی در پیشگیری از آریتمی دارد.
اصلاح یا جایگزینی داروهای ایجاد کننده آریتمی قلب
زمانی که دارویی باعث بینظمی ضربان شود، متخصص قلب با تعیین ارتباط میان مصرف دارو و تغییرات ریتم، دوز آن را کاهش میدهد یا داروی ایمنتری را جایگزین میکند. پزشک سازگاری داروی جدید با بیماریهای زمینهای را ارزیابی میکند و روند درمان را به گونهای تنظیم میکند که خطر کاهش یابد. این تغییرات با پایش دقیق همراه میشوند تا ریتم قلب در حالت پایدار قرار گیرد.
درمان آریتمی ناشی از دارو
در صورت بروز آریتمی، پزشک بسته به نوع بینظمی، اقداماتی مانند تنظیم الکترولیتها، تجویز داروهای ضد آریتمی مناسب یا استفاده از پایش مداوم قلب را انجام میدهد. او شدت آریتمی را ارزیابی میکند و مشخص میکند که آیا بیمار به درمان اورژانسی یا پیگیری منظم نیاز دارد. پزشک با اصلاح شرایط زمینهای و کنترل دقیق درمان، از تکرار آریتمی جلوگیری میکند و ایمنی بیمار را افزایش میدهد.
آگاهی از اینکه چه داروهایی باعث آریتمی می شوند بسیار مهم است!
در نهایت آگاهی بیمار از اینکه چه داروهایی باعث آریتمی می شوند و کدام داروها برای بیماران آریتمی قلبی خطرساز هستند، نقش مهمی در کنترل درمان و کاهش عوارض دارویی ایفا میکند. شناخت گروههای دارویی، بررسی دقیق تداخلات و پایش منظم با کمک متخصص قلب باعث میشود ریتم قلب در وضعیت ایمن باقی بماند. کلینیک آریتمی تهران با ارائه خدمات تخصصی، ارزیابی دقیق دارویی و پایش علمی میتواند مسیر درمان بیماران را قابل اعتمادتر سازد و خطر آریتمی ناشی از دارو را کاهش دهد.
