چه چیزهایی باعث غش می‌شوند؟ نقش تغذیه در بروز سنکوپ

علت غش کردن میتواند مسائل روانی، تغذیه ای، محیطی و یا جسمی باشد؛ این پدیده، یکی از اختلالات بالینی شایع است که بسیاری از افراد در موقعیت‌های مختلف مانند ایستادن طولانی، احساس درد ناگهانی، یا قرار گرفتن در محیط‌های گرم آن را تجربه می‌کنند.

غش کردن یا سنکوپ، معمولاً به‌دلیل کاهش ناگهانی جریان خون به مغز رخ می‌دهد و با از دست رفتن موقت هوشیاری همراه است. اگرچه برخی افراد ممکن است تنها یک بار در طول زندگی دچار غش شوند، اما در برخی دیگر این پدیده به‌صورت مکرر و نگران‌کننده اتفاق می‌افتد. در این مطلب به بررسی عوامل مؤثر در غش کردن و  نقش تغذیه در بروز سنکوپ خواهیم پرداخت.

چه چیزی باعث بیهوشی میشود؟

همانطور که گفته شد، عوامل مختلفی می‌توانند به بروز غش یا سنکوپ منجر شوند. این عوامل در سه دسته اصلی فیزیولوژیکی، روانی و دارویی قرار می‌گیرند که هرکدام نیازمند بررسی دقیق هستند. در ادامه به شرح 3 دسته علت غش کردن می‌پردازیم:

عوامل فیزیولوژیکی و بدنی

از منظر پزشکی، در بسیاری از موارد علت غش کردن اختلالات گردش خون، کمبود اکسیژن یا اختلال در عملکرد سیستم عصبی خودکار است. برای مثال، کاهش ناگهانی فشار خون (Hypotension)، به‌ویژه در وضعیت ایستاده، یکی از دلایل شایع سنکوپ ارتواستاتیک است. این حالت زمانی رخ می‌دهد که بدن نتواند به‌درستی فشار خون را در برابر جاذبه تنظیم کند و در نتیجه خون کافی به مغز نرسد. کم‌خونی، از دیگر عوامل مؤثر در غش کردن، به‌دلیل کاهش ظرفیت حمل اکسیژن می‌تواند با علائمی مثل سرگیجه، خستگی و نهایتاً غش همراه باشد.

عوامل روانی و محیطی

غش ناشی از عوامل روانی یا محیطی معمولاً به عنوان سنکوپ “واگال” یا “نوروقلبی” شناخته می‌شود. این نوع سنکوپ زمانی رخ می‌دهد که فرد در معرض استرس شدید، ترس، درد ناگهانی یا حتی دیدن خون قرار می‌گیرد. در چنین حالتی، سیستم عصبی خودکار واکنشی افراطی نشان داده و منجر به کاهش ضربان قلب و گشاد شدن عروق می‌شود؛ نتیجه آن، افت شدید فشار خون و غش است. شرایط محیطی مانند گرمای زیاد، ایستادن طولانی‌مدت، کمبود تهویه، ازدحام یا صداهای بلند نیز می‌توانند مغز را در معرض کمبود اکسیژن قرار دهند و علت غش کردن باشند.

چه داروهایی باعث غش میشوند؟

برخی داروها مستقیماً روی فشار خون، ضربان قلب یا سیستم عصبی اثر می‌گذارند و می‌توانند علت غش یا سنکوپ شوند. انواع سنکوپ و روش های تشخیص آن متناسب با داروهای مختلف متغیر است. به‌ویژه داروهای ضد فشار خون، دیورتیک‌ها، داروهای ضد اضطراب، ضد افسردگی و داروهای قلبی مانند بتابلوکرها در این دسته قرار می‌گیرند. در جدول زیر برخی از رایج‌ترین گروه‌های دارویی آورده شده‌اند.

در جدول زیر، نمونه‌هایی از داروهای رایج ایجادکننده سنکوپ آورده شده است:

نقش در غش	مکانیسم اثر	نمونه داروها	گروه دارویی
کاهش جریان خون مغزی به‌ویژه در استراحت یا تغییر وضعیت ناگهانی	کاهش ضربان قلب و توان انقباضی قلب	آتنولول، متوپرولول، پروپرانولول	بتابلوکرها
افت فشار خون، کاهش الکترولیت‌ها (سدیم، پتاسیم) و خطر غش	کاهش حجم خون از طریق دفع مایعات	فوروزماید، هیدروکلروتیازید، اسپیرونولاکتون	دیورتیک‌ها (ادرارآورها)
افت شدید فشار خون به‌ویژه در شروع درمان یا در بیماران کم‌آب	گشاد کردن عروق، کاهش فشار خون	انالاپریل، لیزینوپریل، کاپتوپریل	مهارکننده‌های ACE
کاهش فشار خون و ضربان قلب، خطر غش به‌ویژه در سالمندان	گشاد کردن عروق، کاهش قدرت انقباضی قلب	آملودیپین، وراپامیل، دیلتیازم	مسدودکننده‌های کانال کلسیم
افت شدید فشار خون پس از مصرف، سنکوپ وضعیتی (orthostatic)	گشادکننده قوی عروق کرونر	نیتروگلیسیرین، ایزوسورباید مونونیترات	نیترات‌ها
کاهش فشار خون، افت هوشیاری، تداخل با داروهای قلبی	مهار جذب نوراپی‌نفرین و سروتونین؛ اثرات آنتی‌کولینرژیک	آمی‌تریپتیلین، ایمی‌پرامین، نورتریپتیلین	داروهای ضدافسردگی سه‌حلقه‌ای
فشار خون ناپایدار، ریسک بحران هیپوتنسیو یا هیپرتنسیو	افزایش سطوح نوراپی‌نفرین و دوپامین در CNS	فنلزین، ترانیل سیپرومین	مهارکننده‌های MAO
خواب‌آلودگی شدید، کاهش هوشیاری و ریسک سنکوپ در افراد حساس	مهار سیستم عصبی مرکزی (CNS)	دیازپام، لورازپام، آلپرازولام، زولپیدم	داروهای ضد اضطراب و خواب‌آور
افت فشار خون وضعیتی به‌ویژه در سالمندان، افزایش احتمال سقوط و غش	افزایش دوپامین در مغز، گشادکننده عروق	لوودوپا/کاربی‌دوپا، پرامی‌پکسول، بروموکریپتین	داروهای ضد پارکینسون
افت فشار خون، برادی‌کاردی، تداخل دارویی و بروز سنکوپ ناگهانی	مهار گیرنده‌های دوپامین در CNS	کلرپرومازین، هالوپریدول، اولانزاپین	داروهای ضد روان‌پریشی
کند شدن بیش از حد ضربان قلب (bradycardia) که می‌تواند منجر به قطع جریان خون مغزی شود	کاهش تحریک‌پذیری قلب، کنترل ریتم‌های سریع	آمیودارون، دیزوپیرامید، سوتالول	ضد آریتمی‌ها (برادی‌کاردی‌زا)
خواب‌آلودگی، کاهش سطح هوشیاری، کاهش اکسیژن‌رسانی مغز، بروز سنکوپ	سرکوب CNS، کاهش فشار خون، مهار تنفس	مورفین، فنتانیل، اکسی‌کدون	اپوئیدها و مسکن‌های مخدر
افت قند خون شدید (هیپوگلیسمی) که با لرزش، عرق سرد، تپش قلب و در نهایت غش همراه است	کاهش سطح قند خون	انسولین، گلی‌بنکلامید، گلی‌کلازید، متفورمین	داروهای ضد دیابت

چه خوراکی هایی باعث غش می شوند؟

تغذیه نقش مهمی در حفظ تعادل فیزیولوژیک بدن دارد. برخی مواد غذایی با اثرگذاری بر قند و فشار خون یا با تحریک واکنش‌های ایمنی می‌توانند علت غش کردن یا همان سنکوپ باشند.

شناخت خوراکی‌هایی که باعث غش می شوند، به‌ویژه برای افراد دارای زمینه بیماری یا مصرف‌کننده داروهای خاص، ضروری است؛ در ادامه به بررسی این مواد غذایی میپردازیم.

• خوراکی‌های محرک افت قند خون
• خوراکی‌های مؤثر در افت فشار خون
• خوراکی‌هایی که محرک حساست شدید هستند
• مواد غذایی با اثر گشادکننده عروق یا کاهش‌دهنده ضربان قلب

خوراکی‌های محرک افت قند خون

غذاهایی که شاخص گلیسمی بالایی دارند، مانند شیرینی‌ها، نوشابه‌ها، کیک‌ها، آبمیوه‌های صنعتی و نان سفید، بلافاصله پس از مصرف قند خون را بالا می‌برند؛ اما پس از مدت کوتاهی، افت شدید قندخون ایجاد می‌کنند. این کاهش ناگهانی قند خون (هایپوگلیسمی) می‌تواند منجر به ضعف، لرزش دست، تعریق سرد، تاری دید و در نهایت غش شود. افرادی که وعده‌های غذایی را حذف می‌کنند، یا افرادی که دیابت دارند و دارو یا انسولین مصرف می‌کنند، در معرض بیشترین خطر هستند.

خوراکی‌های مؤثر در افت فشار خون

از دیگر خوراکی‌هایی که باعث غش می شوند مواد غذایی هستند، که حاوی مقادیر بالای پتاسیم یا نیترات اند؛ مانند موز، اسفناج، چغندر، سیر، هندوانه و شکلات تلخ و می‌توانند باعث گشاد شدن عروق و افت فشار خون شوند. این اثر در شرایط خاص (مثلاً همزمانی مصرف با داروهای کاهنده فشار خون) می‌تواند خطرناک باشد و حتی از عوامل مؤثر در غش کردن باشد. افرادی که از بیماری‌های قلبی یا کلیوی رنج می‌برند، باید میزان پتاسیم دریافتی خود را کنترل کرده و از مصرف هم‌زمان چند ماده غذایی با اثر کاهنده فشار اجتناب کنند.

خوراکی‌هایی که محرک آلرژی شدید هستند

شوک آنافیلاکسی یک واکنش حساسیتی شدید و سریع است که در برخی موارد می‌تواند تهدیدکننده حیات باشد. مواد غذایی مانند بادام‌زمینی، شیر گاو، صدف، تخم‌مرغ، سویا، و گندم از رایج‌ترین محرک‌های آنافیلاکسی هستند. در این وضعیت، بدن به اشتباه این مواد را به‌عنوان تهدید شناسایی می‌کند و با آزادسازی هیستامین منجر به افت شدید فشار خون، گرفتگی راه تنفس و در نهایت غش یا بی‌هوشی می‌شود.

مواد غذایی با اثر گشادکننده عروق یا کاهش‌دهنده ضربان قلب

برخی مواد غذایی طبیعی مانند سیر، چای سبز، شکلات تلخ، روغن ماهی، ال-آرژنین و مکمل‌های اکسید نیتریک می‌توانند باعث گشاد شدن عروق شوند و در نتیجه، بعنوان علت غش کردن شناخته شوند. اگرچه در دوزهای مناسب این مواد مفید هستند، اما مصرف بی‌رویه آن‌ها به‌ویژه در افراد دارای فشار خون پایین یا مصرف‌کنندگان داروهای قلبی، می‌تواند خطرناک باشد. این مواد با کاهش مقاومت عروقی یا افت ضربان قلب، گاهی منجر به ضعف، سرگیجه و غش می‌شوند. ^{Energy metabolism and syncope | Clinical Autonomic Research (springer.com)}

عادات تغذیه‌ای که منجر به غش می‌شوند

سبک زندگی و عادات تغذیه‌ای نامناسب، گاهی حتی بیش از نوع خوراکی‌ها علت غش کردن هستند. در این بخش، به بررسی رفتارهایی می‌پردازیم که باید برای پیشگیری از غش اصلاح شوند:

1. وعده‌های سنگین و پرچرب؛ غذاهای چرب و حجیم مانند غذاهای سرخ‌کردنی، فست‌فودها، خورشت‌های سنگین و انواع دسرها نیاز به زمان و انرژی زیادی برای هضم دارند. این شرایط باعث هدایت حجم زیادی از خون به دستگاه گوارش می‌شود که ممکن است خون‌رسانی به مغز را کاهش دهد. به‌خصوص در سالمندان یا افراد دارای بیماری‌های گوارشی یا قلبی، این پدیده می‌تواند علت غش باشد. پیشنهاد می‌شود وعده‌های غذایی در حجم کمتر، با چربی کنترل‌شده و با فاصله زمانی مناسب از فعالیت‌های بدنی یا خواب مصرف شوند.
2. مصرف ناکافی آب و مایعات؛ بدن برای عملکرد صحیح قلب و مغز نیاز به حجم خون کافی دارد. کم‌آبی بدن باعث کاهش این حجم، افت فشار و غش کردن می‌شود. این موضوع در فصول گرم، هنگام تب، اسهال یا تعریق زیاد تشدید می‌شود. مصرف مایعات کافی، به‌ویژه آب ساده یا دوغ کم‌نمک، به‌صورت منظم در طول روز توصیه می‌شود. افراد سالمند یا کودکان که حس تشنگی در آن‌ها ضعیف است، باید به‌صورت برنامه‌ریزی‌شده آب بنوشند.
3. خوردن غذای آلوده یا تاریخ گذشته؛ مصرف مواد غذایی فاسد یا نگهداری‌شده در شرایط نامناسب می‌تواند باعث مسمومیت غذایی شود. علائمی چون تهوع، استفراغ، اسهال، تعریق، سردی دست و پا و افت فشار خون می‌توانند منجر به سنکوپ شوند. افرادی که غذای بیرون‌بر مصرف می‌کنند یا غذا را مدت‌طولانی در یخچال نگهداری می‌کنند باید دقت بیشتری در بهداشت غذایی داشته باشند. غذاهای دریایی، مرغ، شیر و لبنیات باید حتماً در دمای مناسب نگهداری و مصرف شوند.

توصیه‌های تغذیه‌ای برای پیشگیری از غش

پس از بررسی کامل عوامل مؤثر در غش کردن، حال لازم است روش های پیشگیری از بروز غش کردن را بررسی کنیم. پیشگیری از سنکوپ (غش) تنها محدود به درمان دارویی یا اجتناب از عوامل محیطی نیست؛ بلکه پیروی از الگوهای تغذیه‌ای صحیح می‌تواند نقش مؤثری در جلوگیری از بروز حملات غش ایفا کند. تغذیه سالم، نه‌تنها به حفظ سطح ثابت قند و فشار خون کمک می‌کند، بلکه موجب عملکرد پایدار سیستم عصبی و قلبی-عروقی می‌شود.

در این بخش، راهکارهای کاربردی و علمی برای پیشگیری از سنکوپ از طریق تغذیه صحیح آورده شده است:

مصرف منظم وعده‌های غذایی کوچک و متعادل

یکی از اصول کلیدی در پیشگیری از سنکوپ، خوردن وعده‌های غذایی به‌صورت منظم و در حجم متعادل است. حذف وعده‌های اصلی، خوردن غذاهای سنگین یا گرسنگی طولانی می‌تواند باعث افت ناگهانی قند خون یا فشار خون شود که از عوامل مؤثر در غش کردن هستند. وعده‌های غذایی کوچک که حاوی ترکیبی از کربوهیدرات‌های پیچیده (مانند نان سبوس‌دار، برنج قهوه‌ای)، پروتئین با کیفیت (مثل تخم‌مرغ، ماهی یا حبوبات) و چربی‌های سالم (مانند روغن زیتون یا آووکادو) باشند، باعث آزادسازی تدریجی گلوکز به جریان خون می‌شوند.

پرهیز از نوشیدنی‌های قندی و الکل

نوشیدنی‌های شیرین صنعتی مانند نوشابه، آبمیوه‌های بسته‌بندی‌شده، نوشیدنی‌های انرژی‌زا و حتی چای شیرین با قند بالا، سبب افزایش ناگهانی قند خون شده و در ادامه با یک افت شدید مواجه می‌شوند. این نوسانات، عامل اصلی ضعف، سرگیجه و علت غش کردن در افراد مستعد هستند. الکل نیز با تأثیرات گشادکننده عروق و افزایش دفع آب بدن (دیورز) باعث کم‌آبی، افت فشار و در نتیجه بروز غش می‌شود. حتی مقادیر کم الکل در افرادی با سابقه فشار پایین یا بیماری‌های قلبی می‌تواند خطرناک باشد.

نوشیدن آب کافی، به‌ویژه در فصول گرم

آب نقش کلیدی در تنظیم فشار خون، حجم خون و عملکرد مغز دارد. کم‌آبی (دهیدراتاسیون) یکی از دلایل اصلی سنکوپ در فصل تابستان یا هنگام فعالیت‌های ورزشی است. حتی کم‌آبی خفیف نیز می‌تواند بر عملکرد شناختی، تعادل و تمرکز تأثیر منفی بگذارد. در شرایط عادی، مصرف ۸ تا ۱۰ لیوان آب در روز توصیه می‌شود، اما در شرایط خاص مانند آب‌وهوای گرم، فعالیت بدنی، بیماری‌های تب‌دار، مصرف داروهای دیورتیک یا ورزش این نیاز افزایش می‌یابد.

شناسایی و حذف مواد غذایی حساسیت‌زا با کمک پزشک

برخی افراد نسبت به مواد خاصی مانند گلوتن، بادام‌زمینی، لبنیات، صدف، تخم‌مرغ یا سویا حساسیت شدید دارند که در برخی موارد با واکنش آنافیلاکتیک همراه است. این واکنش می‌تواند با افت شدید فشار خون، تنگی نفس و در نهایت غش یا حتی شوک همراه باشد. شناسایی خوراکی‌هایی که باعث غش می شوند از طریق آزمایش‌های آلرژی یا رژیم‌های حذفی تحت نظر متخصص تغذیه یا آلرژی انجام می‌شود. افراد مشکوک به آلرژی غذایی باید همیشه ترکیبات درج‌شده روی بسته‌بندی‌ها را بررسی کنند و در مکان‌های عمومی مانند رستوران‌ها احتیاط کنند.

مصرف فیبر کافی برای تنظیم قند خون

فیبر غذایی، به‌ویژه فیبر محلول، نقش مهمی در تنظیم قند خون و پیشگیری از نوسانات آن دارد. منابع غنی از فیبر مانند جو دوسر، سیب، پرتقال، عدس، نخود، سبزیجات برگ‌سبز و غلات کامل با ایجاد احساس سیری طولانی‌تر، مانع از پرخوری و گرسنگی ناگهانی می‌شوند. فیبر همچنین جذب قند در روده را کند کرده و از افزایش یا افت شدید قند خون جلوگیری می‌کند؛ این مسئله به‌ویژه برای بیماران دیابتی و کسانی که در معرض هایپوگلیسمی هستند، حیاتی است.

شناسایی عوامل مؤثر در غش کردن زیر نظر متخصص قلب

انواع سنکوپ و راه تشخیص آن متنوع‌اند و عوامل تغذیه‌ای نقش مهمی در بروز یا پیشگیری از آن دارند. اگر دچار غش مکرر می‌شوید، نادیده گرفتن این وضعیت ممکن است خطرناک باشد. همان‌طور که دیدیم، برخی خوراکی‌ها و عادات غذایی می‌توانند عاملی برای افت قند، فشار خون یا تحریک آلرژیک باشند که نهایتاً به غش منجر می‌شوند.

برای تشخیص دقیق علت غش کردن و دریافت برنامه درمانی و تغذیه‌ای مناسب، توصیه می‌شود به کلینیک آریتمی تهران مراجعه کنید. در این مرکز با بهره‌گیری از تیمی تخصصی متشکل از پزشکان قلب، نورولوژیست و متخصصان تغذیه، بررسی‌های کامل انجام شده و درمان مناسب تجویز می‌شود. همچنین مشاوره‌های شخصی‌سازی‌شده برای رژیم غذایی، اصلاح داروهای مصرفی و تنظیم سبک زندگی ارائه می‌گردد.

سوالات پرتکرار درباره علت غش کردن

• شایع‌ترین علت غش کردن چیست؟
  شایع‌ترین علت غش، کاهش ناگهانی جریان خون به مغز است که می‌تواند در اثر افت فشار خون، افت قند خون، کم‌آبی بدن، ایستادن طولانی، استرس شدید یا واکنش‌های وازوواگال رخ دهد. در بسیاری از موارد، این نوع غش خوش‌خیم است اما در صورت تکرار نیاز به بررسی تخصصی دارد.
• آیا افت قند خون می‌تواند باعث غش شود؟
  بله. هایپوگلیسمی (افت قند خون) یکی از علل مهم غش کردن است، به‌ویژه در افراد دیابتی، کسانی که وعده‌های غذایی را حذف می‌کنند یا پس از مصرف خوراکی‌های بسیار شیرین دچار افت ناگهانی قند می‌شوند. علائم هشداردهنده شامل لرزش، تعریق سرد، تپش قلب، ضعف و تاری دید است.
• غش ناشی از استرس و ترس چگونه اتفاق می‌افتد؟
  در این حالت که به آن سنکوپ وازوواگال گفته می‌شود، استرس، ترس، درد شدید یا دیدن خون باعث واکنش افراطی سیستم عصبی خودکار می‌شود. این واکنش منجر به کاهش ضربان قلب و گشاد شدن عروق شده و در نهایت فشار خون افت می‌کند و فرد غش می‌کند.
• آیا کم‌خونی می‌تواند علت غش کردن باشد؟
  بله. کم‌خونی با کاهش ظرفیت حمل اکسیژن خون، باعث خستگی، سرگیجه و در موارد شدید غش می‌شود. زنان، سالمندان و افرادی که تغذیه نامناسب دارند، بیشتر در معرض این نوع غش هستند.
• آیا کم‌آبی بدن می‌تواند باعث غش شود؟
  قطعاً بله. دهیدراتاسیون باعث کاهش حجم خون، افت فشار و کاهش خون‌رسانی به مغز می‌شود. این مسئله در هوای گرم، هنگام ورزش، تب، اسهال یا مصرف داروهای دیورتیک شایع‌تر است.
• چه خوراکی‌هایی بیشترین ارتباط را با غش دارند؟
  خوراکی‌هایی که ممکن است باعث غش شوند شامل مواد قندی ساده (شیرینی، نوشابه، آبمیوه صنعتی)، غذاهای بسیار پرچرب و حجیم، مواد غذایی گشادکننده عروق (سیر، شکلات تلخ، چغندر) و خوراکی‌های حساسیت‌زا در افراد مستعد (بادام‌زمینی، صدف، تخم‌مرغ) هستند. این مواد می‌توانند باعث افت قند، افت فشار یا واکنش آلرژیک شوند.
• آیا غش بعد از غذا طبیعی است؟
  در برخی افراد، به‌ویژه سالمندان، سنکوپ پس از غذا (Postprandial syncope) دیده می‌شود. پس از وعده‌های سنگین، خون بیشتری به دستگاه گوارش هدایت می‌شود و خون‌رسانی به مغز کاهش می‌یابد که می‌تواند منجر به سرگیجه یا غش شود.
• غش کردن چه زمانی خطرناک است؟
  غش در شرایطی هشداردهنده و خطرناک محسوب می‌شود که شاهد تکرار مکرر غش باشیم و علاوه بر آن غش همراه با درد قفسه سینه یا تپش قلب، غش هنگام فعالیت یا ورزش، سابقه بیماری قلبی و غش بدون علائم هشداردهنده قبلی رخ دهد.
• آیا غش کردن می‌تواند نشانه بیماری قلبی باشد؟
  بله. برخی اختلالات ریتم قلب (آریتمی‌ها)، تنگی دریچه‌ها یا نارسایی قلبی می‌توانند باعث سنکوپ قلبی شوند که یکی از جدی‌ترین انواع غش است و نیاز به تشخیص فوری دارد.
• برای پیشگیری از غش چه کارهایی باید انجام داد؟
  مهم‌ترین اقدامات پیشگیرانه شامل مصرف منظم وعده‌های غذایی، نوشیدن آب کافی، پرهیز از غذاهای بسیار شیرین یا پرچرب، بلند شدن تدریجی از حالت نشسته یا خوابیده، کنترل داروها زیر نظر پزشک و شناسایی و حذف عوامل حساسیت‌زا است
• چه زمانی باید برای غش به پزشک مراجعه کرد؟
  اگر غش بیش از یک‌بار تکرار شده، بدون علت مشخص رخ داده، با علائم قلبی یا عصبی همراه بوده و یا کیفیت زندگی شما را مختل کرده حتماً باید تحت بررسی تخصصی قرار گیرد.