علائم، پیشگیری و درمان بلوک قلبی

بلوک قلبی (Heart Block) یک وضعیت پزشکی است که در آن انتقال سیگنال‌های الکتریکی، در سیستم انتقال پیام تحریکی قلب مختل می‌شود. به طور معمول، ضربان قلب در ناحیه‌ای در حفره‌های بالایی قلب (دهلیزها) شروع می‌شود؛ این ناحیه ضربان‌ساز قلب است.

سیگنال‌های الکتریکی در ادامه به حفره‌های پایینی قلب (بطن‌ها) می‌روند؛ این مسیر، ضربان یا انقباض کامل عضله قلب را ثابت و منظم نگه می‌دارد. بلوک قلبی زمانی اتفاق می‌افتد که سیگنال الکتریکی کند می‌شود یا به حفره‌های پایینی قلب نمی‌رسد. بلوک قلبی ممکن است خودبه‌خود برطرف شود یا دائمی باشد و نیاز به درمان داشته باشد. بسته به شدت بلاک، عوارض مختلف وجود خواهد داشت که ممکن است شامل ضعف عضلانی، خستگی، تپش قوی قلب، صداهای غیرطبیعی در قلب و حتی نارسایی قلب باشد.

در این مقاله، به بررسی جنبه های مختلف بلاک قلبی پرداخته خواهد شد. همچنین، عوامل خطرزا و عوارض احتمالی و درمان آریتمی های قلبی از دسته انواع بلوک قلبی نیز، مورد بررسی قرار خواهند گرفت.

آیا بلوک قلبی خطرناک است؟

بلوک قلبی، می‌تواند از یک وضعیت خفیف و بی‌علامت تا یک مشکل جدی و تهدیدکننده حیات متغیر باشد. در موارد خفیف مانند بلوک درجه اول، معمولاً نیازی به درمان نیست و فرد زندگی عادی خواهد داشت. اما در درجات پیشرفته‌تر مانند بلوک درجه دوم نوع دوم یا بلوک کامل (درجه سوم)، ممکن است جریان خون به مغز و سایر اندام‌ها کاهش یابد و علائمی مانند سرگیجه، غش یا حتی ایست قلبی رخ دهد. بنابراین، تشخیص زودهنگام و بررسی تخصصی توسط پزشک قلب برای تعیین شدت و تصمیم‌گیری درمانی ضروری است.

انواع بلوک قلبی

بلوک قلبی بر اساس میزان کاهش سرعت سیگنال‌های الکتریکی، بین دهلیزها و بطن‌ها طبقه‌بندی می‌شود. در آریتمی بلوک قلبی، این بیماری را به سه درجه طبقه‌بندی می‌کنند. ^{Heart block: Types, causes, symptoms, and risk factors (medicalnewstoday.com)}

در ادامه به بررسی بلوک های قلبی از انواع آریتمی های قلبی خطرناک خواهیم پرداخت:

بلوک قلبی درجه اول

در بلوک قلبی درجه یک، سیگنال‌های الکتریکی با حرکت از حفره‌های بالایی به حفره‌های پایینی قلب، کند می‌شوند. با این حال، سیگنال‌ها حتی به طور متناوب متوقف نمی‌شوند. بلوک قلبی درجه یک در بزرگسالان بالای 60 سال شایع‌تر است و تقریباً 6٪ از آن جمعیت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. شیوع بلوک قلبی درجه یک در افراد زیر 60 سال، 1 تا 1.5 درصد است.

بلوک قلبی درجه دوم

به این معنی است که سیگنال‌های الکتریکی بین دهلیز و بطن‌ها، ممکن است به طور متناوب متوقف شوند. 2 نوع بلوک قلبی درجه دو وجود دارد:

موبیتز یک

شکلی خفیف‌تر از بلوک قلبی درجه دوم است. فعالیت الکتریکی به تدریج کندتر می‌شود تا جایی که قلب ممکن است یک ضربان را از دست بدهد. درمان آریتمی بلوک قلبی موبیتز یک تا حد زیادی شبیه بلوک درجه اول است.

موبیتز دو

زمانی اتفاق می‌افتد که تعداد فزاینده‌ای از سیگنال‌های الکتریکی، نتوانند به بطن‌ها برسند؛ این باعث می‌شود ریتم آهسته‌تر و غیرطبیعی شود. نوع 2 اغلب با بیماری‌های ساختاری قلب مرتبط است؛ مانند فیبروز میوکارد، وضعیتی که شامل ضخیم شدن بافت ماهیچه قلب است.

بلوک قلبی درجه سوم

درمان آریتمی بلوک قلبی درجه سوم دشوارتر از انواع دیگر است؛ زیرا سیگنال الکتریکی دهلیزها، به طور کامل از رسیدن به بطن مسدود می‌شود. در نتیجه، بطن‌ها اغلب به خودی خود شروع به انقباض می‌کنند. ضربان قلب بسیار آهسته‌تر و نامنظم‌تر است و پمپاژ خون کافی برای پاسخگویی به نیازهای بدن را برای قلب دشوار می‌کند. این نوع از بلوک قلب به عنوان خطرناک ترین بلوک شناخته می شود.

بلوک قلبی درجه سه، می‌تواند منجر به نبض بسیار آهسته یا فقدان نبض شود. در برخی بیماران، به‌ویژه افرادی که دچار اختلالات تنظیم فشار خون و ضربان قلب هستند، ممکن است علائم مشابهی در بیماری پاتس نیز مشاهده شود که نیاز به بررسی افتراقی دقیق دارد. بلوک قلبی درجه سوم نادر است و کمتر از 0.05٪ جمعیت را تحت‌تأثیر قرار می‌دهد. ^{Heart Block: Types, Causes, Symptoms, Treatment (healthline.com)}

تشخیص بلوک قلبی

برای تشخیص وضعیت و درمان آریتمی بلوک قلبی شما، پزشک ابتدا سلامت کلی و سبک زندگی‌تان را بررسی می‌کند؛ سابقه بیماری‌های شما و خانواده شما را به همراه داروهایی که مصرف می‌کنید را در نظر گرفته و با توجه به علائم و معاینه فیزیکی، تشخیص اولیه خود را صادر می‌کند. برای تشخیص قطعی، این آزمایش‌ها انجام خواهند شد:

• نوار قلب (ECG)؛ برای ثبت جریان الکتریکی
• آزمایش با هولتر؛ برای ثبت ریتم قلب برای مدتی مشخص (معمولاً 24 تا 48 ساعت)
• ضبط‌کننده حلقه کاشت (ILR)؛ که در زیر پوست و روی قلب قرار می‌گیرد. این دستگاه، می‌تواند تا 3 سال فعالیت قلب را ضبط کند و در مواردی که اختلال در هدایت بسیار کم رخ می‌دهد، مفید است.
• مطالعه الکتروفیزیولوژی؛ که شامل وارد کردن یک لوله بلند و نازک به نام کاتتر از طریق رگ خونی و هدایت آن به قلب، برای اندازه‌گیری و ثبت فعالیت الکتریکی از داخل قلب است.

علائم بلوک قلبی کدام اند؟

همانطور که میدانید، علائم هر درجه از بلوک با یکدیگر تفاوت دارند. بلوک قلبی درجه اول، معمولاً علامتی ندارد و بیمار متوجه آن نمی‌شود؛ مگر آنکه پزشک از نوار قلب بتواند این اختلال را تشخیص دهد. بلوک قلبی درجه دوم معمولاً با علائمی همچون سرگیجه، خستگی، درد قفسه سینه، تنگی نفس، تپش قلب و حالت تهوع همراه است. در درجه سوم این بیماری علاوه بر تشدید علائم درجه دو، غش کردن و پایین آمدن شدید ضربان قلب نیز مشاهده می‌شود. ^{hopkinsmedicine.org}

سیگنال های الکتریکی صادر شده از سمت قلب (و بررسی نوار قلب ناشی از آن)، اصلی ترین روش بررسی آریتمی بلوک قلبی بوده که گاهی با سندروم QT طولانی قلب به اشتباه گرفته می شود؛ از این جهت، لازم است پیش از استفاده از هرگونه روش درمانی، خود را تحت نظر یک پزشک حاذق در این زمینه قرار دهید.

تشخیص بلوک قلبی درجه ۱، ۲ و ۳ در نوار قلب

بلوک قلبی (Heart Block) به اختلال در هدایت سیگنال الکتریکی در مسیر بین دهلیزها و بطن‌ها گفته می‌شود. این اختلال در نوار قلب (ECG) به‌صورت تغییر در فواصل و شکل امواج دیده می‌شود و بر اساس شدت آن به سه درجه تقسیم می‌شود.

بلوک درجه اول (First-degree AV block)

در این نوع بلوک، هدایت الکتریکی از دهلیز به بطن‌ها کندتر از حد طبیعی انجام می‌شود، اما سیگنال همچنان به بطن‌ها می‌رسد. در نوار قلب، فاصله PR طولانی‌تر از ۰٫۲۰ ثانیه دیده می‌شود، اما همه امواج P به دنبال خود یک کمپلکس QRS دارند. این حالت معمولاً بی‌علامت است و در برخی افراد سالم یا با مصرف برخی داروها نیز ممکن است دیده شود.

بلوک درجه دوم (Second-degree AV block)

در این حالت، برخی از سیگنال‌های دهلیزی به بطن نمی‌رسند و منجر به قطع برخی کمپلکس‌های QRS می‌شود. این نوع بلوک به دو نوع اصلی تقسیم می‌شود:

• نوع اول (Mobitz Type I یا وِنکِباخ): فاصله PR به‌تدریج طولانی می‌شود تا یک موج P بدون QRS باقی می‌ماند. سپس الگو تکرار می‌شود. معمولاً خفیف‌تر و گذراست.

• نوع دوم (Mobitz Type II): فاصله PR ثابت است، اما ناگهان یک موج P بدون QRS دیده می‌شود. این نوع خطرناک‌تر است و احتمال پیشرفت به بلوک کامل دارد.

بلوک درجه سوم (Third-degree AV block)

در این نوع پیشرفته، هیچ ارتباطی بین امواج P و کمپلکس‌های QRS وجود ندارد؛ به عبارتی دهلیز و بطن هر کدام به‌طور مستقل فعالیت می‌کنند. در نوار قلب، امواج P منظم و کمپلکس‌های QRS نیز منظم‌اند، اما هماهنگ نیستند. این وضعیت معمولاً با کندی شدید ضربان، سرگیجه یا سنکوپ همراه است و نیاز فوری به پیس‌میکر دارد.

چه عواملی خطر بروز بلوک قلبی را افزایش می‌دهند؟

برخی از افراد با بلوک قلبی متولد می‌شوند، که به عنوان بلوک مادرزادی قلب شناخته می‌شود. در صورت شدید بودن علائم، درمان آریتمی بلوک قلبی مادرزادی در همان دوران نوزادی شروع می‌شود.

با این حال، ایجاد بلوک قلبی با گذر زمان شایع‌تر است؛ افزایش سن، می‌تواند اعصاب هدایت‌کننده الکتریکی در قلب را دچار اختلال کنند^{. Heart Block: Causes, Symptoms, Disgnosis, Treatment (webmd.com)}

عوامل خطر آریتمی های قلبی دیگر نیز، ممکن است خطر ابتلا به بلوک قلبی را در فرد افزایش دهند؛ مانند:

• حمله قلبی با آسیب به سیستم الکتریکی قلب
• بیماری‌های قلبی مانند بیماری عروق کرونر، کاردیومیوپاتی یا نارسایی قلبی
• جراحی باز با ایجاد بافت اسکار در قلب
• ناهنجاری‌های یونی مثل افزایش پتاسیم
• پیری سیستم الکتریکی قلب
• داروهایی که جریان الکتریکی قلب را کند می‌کنند؛ مانند بتابلاکرها، مسدودکننده‌های کانال کلسیم، دیگوکسین، فینگولیمود
• سایر مشکلات بدن مانند دیابت، فشار خون بالا، پرکاری تیروئید، تب روماتیسمی حاد، بیماری لایم و…
• طولانی مدت بودن استرس و آریتمی قلبی در بیمارانی که مشکل روحی دارند.

آیا درمان آریتمی بلوک قلبی امکان‌پذیر است؟

برای درمان آریتمی بلوک قلبی درجه یک، معمولاً اقدام خاصی نیاز نیست و معمولاً کنترل نبض، معاینه منظم و دانستن علائم خطر توسط خود فرد کافی است. افراد مبتلا به بلوک قلبی درجه دوم یا سوم، ممکن است به ضربان‌ساز (Pacemaker) نیاز داشته باشند.

ضربان‌ساز دستگاه کوچکی است که با باتری کار می‌کند و پالس‌های الکتریکی را ارسال می‌کند، که به حفظ ضربان قلب با سرعت و ریتم منظم کمک می‌کند. بیمار می‌تواند به طور موقت، در خارج از بدن خود از ضربان‌ساز استفاده کند یا برای استفاده دائمی، در قفسه سینه یا شکم او کاشته شود.

نکات مهم در استفاده از دستگاه ضربان‌ساز برای بلوک قلبی

درست مانند قلب شما، از ضربان‌ساز شما نیز باید به درستی مراقبت شود تا به خوبی کار کند. کارهایی وجود دارد، که می‌توانید انجام دهید تا بیشترین بهره را از دستگاه ضربان‌ساز، در درمان آریتمی بلوک قلبی ببرید؛ از جمله:

• بدانید چه نوع ضربان سازی دارید.
• پزشکان معالج خود را از وجود این دستگاه در بدنتان آگاه کنید.
• از وسایل الکتریکی با میدان مغناطیسی قوی (مثل دستگاه MRI) دوری کنید.
• ضربان‌ساز خود را به طور مرتب چک کنید تا مطمئن شوید که به خوبی کار می‌کند.
• فعالیت فیزیکی در درمان آریتمی بلوک قلبی مفید است اما باید ورزش‌های تماسی مانند ورزش‌های رزمی یا هاکی روی یخ را کنار بگذارید.

پیشگیری بهتر از درمان

این بیماری در همه موارد قابل پیشگیری نیست؛ اما با کنترل عوامل خطر، می‌توان احتمال ابتلا به آن را تا حد زیادی کاهش داد. برخی از مواردی که، می‌توانند هم در پیشگیری و هم در درمان آریتمی بلوک قلبی کمک‌کننده باشند؛ شامل:

• ورزش مرتب
• مدیریت وزن
• رژیم غذایی سالم
• خواب کافی و مناسب
• دوری از الکل و دخانیات

بلوک قلبی؛ قابل کنترل، قابل درمان

بلوک قلبی یکی از بیماری‌های شایع دستگاه قلب و عروق به شمار می‌رود، که در بعضی موارد نیاز به درمان خاصی ندارد و در بعضی موارد نیز، به کاشت و استفاده از دستگاه ضربان‌ساز منجر می‌شود. با رعایت رژیم غذایی و ورزش، می‌توان تا حد زیادی از بروز این ناهنجاری پیشگیری کرد.

افرادی که به این بیماری دچار می‌شوند، در صورت واکنش به موقع، به طور معمول می‌توانند به طور عادی به زندگی خود ادامه دهند و فعالیت‌های روزمره خود را از سر بگیرند. متخصصان کلینیک آریتمی تهران – توانیر از جمله دکتر محمود افتخارزاده و دکتر مهرداد میرمعصومی، با سال‌های متمادی سابقه کاشت دستگاه ضربان‌ساز، بهترین انتخاب برای تشخیص و درمان آریتمی بلوک قلبی هستند.