تاکی کاردی فوق بطنی حمله‌ای (PSVT)

PSVT یا تاکی کاردی فوق بطنی حمله‌ای (Paroxysmal Supraventricular Tachycardia)، یکی از انواع آریتمی های خطرناک قلبی است، که شاید بسیاری از بیماران با آن دست و پنجه نرم می‌کنند. یکی از مشخصات این آریتمی‌ها این است، که اغلب به صورت ناگهانی شروع می‌شوند؛ به گونه‌ای که قلب فرد حتی در هنگام نشستن و بدون هیچگونه عامل تحریک‌کننده و فعالیتی، به صورت نامنظم و بسیار تند شروع به تپیدن می‌کند.

یکی دیگر از مشخصه‌های تاکی کاردی فوق‌ بطنی حمله‌ای، این است که علاوه بر شروع ناگهانی، ناگهانی نیز قطع می‌شود. این حملات، می‌تواند از چندین دقیقه تا چندین ساعت طول بکشد. شدت علائم PSVT نیز، می‌تواند از فرم‌های بسیار شدید تا فرم‌های بی‌علامت متغیر باشد؛ اما به طور معمول، این آریتمی‌های قلبی با تپش و مقداری سرگیجه و سیاهی رفتن چشم آغاز می‌شوند.

یکی دیگر از اختلالات مهم الکتریکی قلب همچون PSVT، سندروم QT طولانی است که با افزایش غیرطبیعی فاصله QT در نوار قلبی همراه است و می‌تواند باعث بروز آریتمی‌های کشنده شود. اگر می‌خواهید بیشتر درباره این وضعیت خطرناک بدانید، مطالعه مقاله سندروم QT طولانی را از دست ندهید.

علل و مکانیسم‌های ایجاد PSVT

تاکی‌کاردی حمله‌ای فوق بطنی یا PSVT یکی از انواع شایع آریتمی‌های دهلیزی است که به دلیل اختلال در مسیر هدایت الکتریکی قلب ایجاد می‌شود. این اختلال معمولاً ناشی از وجود یک مدار الکتریکی غیرطبیعی است که باعث می‌شود سیگنال‌های الکتریکی به‌جای عبور طبیعی از گره AV، در یک مسیر حلقه‌ای (re-entry circuit) به گردش درآیند و منجر به تکرار سریع انقباض دهلیزها شوند. به همین دلیل، PSVT را گاهی «تاکی‌کاردی ناشی از بازگشت مجدد» نیز می‌نامند.

اختلال در گره AV یا مسیرهای فرعی

PSVT معمولاً به دلیل وجود یک مسیر هدایت الکتریکی غیرطبیعی در قلب ایجاد می‌شود، که باعث می‌شود ایمپالس‌های الکتریکی در یک مسیر حلقوی گیر بیفتند. شایع‌ترین مکانیسم‌ها عبارت‌اند از:

• ری‌انتری در گره AV (AVNRT)؛ شایع‌ترین علت PSVT است که در آن مسیرهای کند و تند در داخل گره AV موجب ایجاد یک مدار الکتریکی می‌شوند. در این حالت، یک مدار الکتریکی غیرطبیعی در قلب ایجاد می‌شود که باعث می‌شود ایمپالس‌های الکتریکی به طور مداوم، در یک مسیر حلقوی حرکت کنند و ضربان قلب را به‌طور غیرطبیعی افزایش دهند.
• تاکی‌کاردی با واسطه مسیر جانبی (AVRT)؛ در این نوع، یک مسیر فرعی بین دهلیزها و بطن‌ها وجود دارد که می‌تواند باعث ری‌انتری شود. این وضعیت در سندرم وُلف-پارکینسون-وایت (WPW) دیده می‌شود.
• تاکی‌کاردی دهلیزی؛ ناشی از یک کانون نابجا در دهلیز است که ایمپالس‌های الکتریکی را با سرعت بالا تولید می‌کند.

عوامل زمینه‌ساز و محرک

علاوه بر ساختار غیرطبیعی قلب، عوامل متعددی نیز می‌توانند زمینه‌ساز یا محرک حملات PSVT باشند؛ که در ادامه آنها را برای شما لیست کرده ایم.

• ژنتیک: PSVT می‌تواند زمینه ارثی داشته باشد.

• افزایش سن: با افزایش سن، مسیرهای الکتریکی قلب ممکن است تغییر یا تحریک‌پذیرتر شوند.

• کم‌خونی، کم‌آبی یا خستگی شدید

• مصرف کافئین یا مواد غذایی پرچرب و شیرین

• داروهای ضداحتقان حاوی سودوافدرین

• الکل زیاد، سیگار یا سایر مواد محرک

• بیماری‌های قلبی زمینه‌ای مانند نارسایی قلب، بیماری‌های دریچه‌ای، یا آسیب قلبی ناشی از سکته یا جراحی

• پرفشاری خون، پرکاری تیروئید یا تغییرات هورمونی دوران بارداری یا یائسگی

• استرس و اضطراب شدید، چاقی و اضافه‌وزن

این عوامل می‌توانند باعث تحریک‌پذیری بیشتر سیستم الکتریکی قلب شوند یا مسیرهای غیرطبیعی را فعال کنند و به شروع حمله PSVT منجر شوند. ^{Paroxysmal Supraventricular Tachycardia (PSVT): Causes & Symptoms (clevelandclinic.org)}

PAT چیست؟

اصطلاح PAT در پزشکی مخفف عبارت Paroxysmal Atrial Tachycardia است که به فارسی «تاکی‌کاردی دهلیزی حمله‌ای» ترجمه می‌شود. این واژه به نوعی از آریتمی قلبی اشاره دارد که در آن ضربان قلب به‌طور ناگهانی و موقت افزایش می‌یابد. در واقع، PAT از نظر مکانیسم و تظاهرات بالینی، شباهت زیادی با تاکی‌کاردی فوق بطنی حمله‌ای (PSVT) دارد، با این تفاوت که در PAT منشأ ضربان سریع از دهلیزهاست.
در نوار قلب (ECG)، PAT معمولاً با ریتم منظم، کمپلکس‌های QRS باریک و گاهی با موج P غیرطبیعی دیده می‌شود. درک اینکه PAT مخفف چیست در پزشکی، به پزشکان و بیماران کمک می‌کند تا تفاوت میان انواع آریتمی‌های فوق بطنی را بهتر بشناسند و مسیر درمانی مناسبی را انتخاب کنند.

علائم تاکی کاردی فوق بطنی حمله ای

علائم و نشانه های PSVT که آن را با نام تندتپشی فوق بطنی نیز می شناسند، می تواند به صورت ناگهانی به وجود بیاید و بدون دخالت های دارویی نیز از بین برود. از اصلی ترین عوامل موثر در تاکی کاردی فوق بطنی، که می تواند در جلوگیری از ایجاد نشانه ها و علائم تاکی کاردی فوق بطنی حمله ای موثر باشد می توان به ورزش و استرس اشاره کرد. به طور کلی، از علائم و نشانه های تاکی کاردی فوق بطنی یا PSVT می توان به موارد زیر اشاره کرد:

• تپش قلب بالاتر از حد نرمال (در 86% از بیماران)
• تنگی نفس (در 38% از بیماران)
• درد در ناحیه قفسه سینه (در 47% از بیماران)
• سرگیجه و عدم تعادل
• در موارد جدی به صورت سنکوپ و از دست دادن هوشیاری کامل

اگر یک فرد سالم میزان ضربان قلب خود را اندازه‌گیری کند، بین 60 تا 100 ضربه است؛ این در حالیست، که امکان افزایش ضربان قلب تا 200 تا 220  ضربه نیز وجود دارد. بسته به میزان افزایش تعداد ضربان قلب، ممکن است شدت علائم نیز کم یا زیاد باشد.

روش‌های تشخیص PSVT

تشخیص PSVT نیازمند ارزیابی دقیق است که شامل موارد زیر می‌شود:

1. 1. الکتروکاردیوگرام (ECG): در حین وقوع آریتمی، ثبت ECG می‌تواند الگوی خاص PSVT را نشان دهد.
   2. مانیتورینگ هولتر: برای افرادی که اپیزودهای نامنظم دارند، یک روش مؤثر برای ثبت PSVT، در طول 24 تا 48 ساعت است.
   3. تست تیلت: در برخی موارد، این تست برای بررسی نقش سیستم عصبی در ایجاد آریتمی استفاده می‌شود.
   4. الکتروفیزیولوژی قلب (EPS): در بیمارانی که گزینه ابلیشن کاتتر هستند، این روش برای شناسایی مسیرهای غیرطبیعی انجام می‌شود.

شکل نوار قلب در PSVT

نوار قلب یا الکتروکاردیوگرام (ECG)، یکی از ابزارهای اصلی برای تشخیص تاکی‌کاردی فوق بطنی حمله‌ای (PSVT) است. با ثبت فعالیت الکتریکی قلب، نوار قلب می‌تواند الگوهای خاصی از آریتمی‌ها را نمایش دهد که برای تشخیص نوع آن بسیار کلیدی هستند.

در PSVT، زمانی که حمله در حال وقوع است، ECG معمولاً یک ریتم منظم با ضربان بالا (معمولاً بین ۱۵۰ تا ۲۵۰ ضربه در دقیقه) را نشان می‌دهد. این ریتم از گره AV به پایین منشأ می‌گیرد، ولی چون منشأ آن از بطن نیست، کمپلکس‌های QRS در نوار قلب معمولاً باریک و طبیعی هستند (کمتر از ۱۲۰ میلی‌ثانیه).

یکی از چالش‌های تشخیص PSVT در نوار قلب، این است که موج P (که نمایانگر انقباض دهلیزهاست) ممکن است کاملاً با موج T یا QRS هم‌پوشانی داشته باشد و دیده نشود. در برخی موارد، موج P بلافاصله قبل یا بعد از QRS دیده می‌شود و ممکن است معکوس باشد، که نشانه‌ای از بازگشت سیگنال از مسیر غیرعادی است.

نکته مهم اینکه: اگر نوار قلب در زمانی که بیمار حمله ندارد گرفته شود، ممکن است کاملاً طبیعی باشد. در این شرایط، پزشک ممکن است از هولتر مانیتورینگ ۲۴ یا ۴۸ ساعته یا دستگاه‌های مانیتور قابل‌حمل طولانی‌مدت استفاده کند تا آریتمی در حین وقوع ثبت شود.

به‌طور خلاصه، نوار قلب در زمان حمله، ابزار اصلی برای تشخیص PSVT است و الگوی آن معمولاً ریتم سریع، منظم، با کمپلکس QRS باریک و اغلب بدون موج P واضح است. تفسیر دقیق ECG باید توسط پزشک متخصص قلب، به‌ویژه در زمینه آریتمی‌ها، انجام شود.

درمان PSVT چیست؟

درمان PSVT چیست و از کجا باید شروع شود؟ خط اول درمان PSVT معمولاً شامل روش‌های غیرتهاجمی و دارویی است که هدف آن کنترل ریتم سریع قلب و جلوگیری از بروز مجدد حملات می‌باشد. در مرحله اولیه، پزشک ممکن است از مانورهای واگال مانند مانور والسالوا یا شوک با آب سرد استفاده کند تا از طریق تحریک عصب واگ، ضربان قلب را کاهش دهد.
در صورتی که این روش‌ها مؤثر نباشند، درمان دارویی PSVT به‌عنوان گزینه بعدی مطرح می‌شود. داروهایی مانند آدنوزین، بتابلاکرها و مسدودکننده‌های کانال کلسیم از جمله داروهای خط اول درمان PSVT هستند که می‌توانند به توقف حمله کمک کنند.
در مواردی که حملات مکرر یا مقاوم به دارو باشند، روش ابلیشن کاتتر به‌عنوان درمان قطعی توصیه می‌شود. انتخاب روش درمان PSVT بستگی به شدت علائم، سن بیمار و سابقه پزشکی او دارد. به همین دلیل، ارزیابی دقیق توسط پزشک متخصص قلب برای انتخاب بهترین مسیر درمانی ضروری است.

• ابلیشن کاتتر: در بیمارانی که PSVT مکرر دارند، این روش درمانی می‌تواند به‌عنوان راه‌حلی دائمی مورد استفاده قرار گیرد.
• داروهای ضد آریتمی: در برخی بیماران، داروهایی مانند فلکائینید یا پروپافنون ممکن است تجویز شوند.

با مدیریت مناسب، PSVT معمولاً خطر جدی برای زندگی ندارد، اما تشخیص و درمان به‌موقع آن اهمیت بالایی دارد. ^{Paroxysmal Supraventricular Tachycardia – StatPearls – NCBI Bookshelf (nih.gov)}

زندگی با PSVT: نکات مهم برای بیماران

تاکی‌کاردی حمله‌ای فوق بطنی (PSVT) اگرچه در بسیاری از موارد خوش‌خیم و بدون خطر جدی است، اما می‌تواند باعث ناراحتی، اضطراب و کاهش کیفیت زندگی فرد شود؛ به‌خصوص زمانی که حملات آن به‌طور ناگهانی و مکرر رخ دهند. خوشبختانه راهکارهایی ساده ولی مؤثر برای مدیریت این وضعیت در زندگی روزمره وجود دارد.

پرهیز از عوامل محرک

بسیاری از بیماران متوجه می‌شوند که حملات PSVT آن‌ها در موقعیت‌های خاصی بیشتر اتفاق می‌افتد. شایع‌ترین زمان این حملات عبارتند از:

• مصرف بیش‌ازحد کافئین (مانند قهوه، نوشابه‌های انرژی‌زا و چای پررنگ)

• استرس و اضطراب مزمن

• کم‌خوابی یا خواب بی‌کیفیت

• کم‌آبی بدن یا گرسنگی طولانی‌مدت

شناسایی و حذف این عوامل از سبک زندگی، می‌تواند به کاهش دفعات و شدت حملات کمک کند. پیشنهاد می‌شود بیماران، یک دفترچه ثبت وقایع یا اپلیکیشن موبایل برای یادداشت زمان شروع حملات و عوامل احتمالی تحریک‌کننده داشته باشند.

پیگیری منظم با پزشک

حتی اگر حملات PSVT به‌نظر خفیف یا کنترل‌شده باشند، پیگیری‌های منظم با متخصص قلب، به‌ویژه پزشک آشنا با آریتمی‌ها، ضروری است. این مراجعات کمک می‌کنند تا:

• از نظر پیشرفت بیماری یا بروز آریتمی‌های جدید بررسی شوید

• داروهای مصرفی تنظیم یا در صورت نیاز قطع شوند

• در زمان مناسب تصمیم به انجام درمان‌های قطعی مانند ابلیشن گرفته شود

برخی بیماران ممکن است نیاز به هولتر مانیتورینگ دوره‌ای یا آزمایش‌های تکمیلی داشته باشند، که فقط با پیگیری مستمر قابل انجام است.

یادگیری مانورهای واگال

یکی از نکات حیاتی برای بیماران PSVT آشنایی با مانورهایی است که می‌توانند به متوقف کردن حمله کمک کنند. این حرکات، با تحریک عصب واگ، ضربان قلب را آهسته کرده و گاهی حمله را به‌طور کامل قطع می‌کنند. رایج‌ترین مانورها عبارتند از:

• مانور والسالوا (نفس عمیق و زور زدن مشابه هنگام اجابت مزاج)

• گرفتن نفس و خم شدن به جلو

• شست‌وشوی صورت با آب سرد یا گرفتن نفس و نگه داشتن آن

البته این مانورها باید با آموزش صحیح پزشک یا پرستار آموزش‌دیده انجام شوند.

استفاده از اپلیکیشن‌های هوشمند

اپلیکیشن‌های سلامت‌محور می‌توانند ابزار مفیدی برای بیماران PSVT باشند. این برنامه‌ها امکان ثبت تاریخچه حملات، شدت علائم، داروهای مصرفی و حتی یادآوری مراجعات پزشکی را فراهم می‌کنند. برخی از آن‌ها حتی قابلیت اتصال به دستگاه‌های پوشیدنی را دارند که ریتم قلب را رصد می‌کنند.

از تپش‌های ناگهانی تا درمان هدفمند PSVT

کلینیک آریتمی تهران، از معتبرترین کلینیک‌های قلب، عروق و آریتمی با حضور پزشکانی حاذق و پرسنلی با تجربه، در تهران می‌باشد؛ شما می‌توانید برای پیگیری و بررسی وضعیت قلب خود و انجام تست‌های تشخیصی از جمله اکوکاردیوگرافی، تست تیلت و هولتر مانیتورینگ به این مرکز مراجعه نمایید؛ برای رزرو نوبت و مشاهده راه‌های ارتباطی، به بخش تماس با ما مراجعه نمایید.