آشنایی با نوار قلب در آریتمی‌ ها

آشنایی با امواج نوار قلب در آریتمی ها را میتوان یکی از مهمترین روش های تشخیص انواع آریتمی قلبی دانست. بررسی سه موج P، کمپلکس QRS و موج T در عکس نوار قلب می تواند منجر به تشخیص بیماری های آریتمی قلبی مانند ریتم آهسته قلب (برادی‌کاردی) یا ریتم سریع قلب (تاکی‌کاردی) شود.

همچنین پیش از شروع مصرف دارو های درمان آریتمی های قلبی، نوار قلب به عنوان یکی از اصلی ترین روش های پیگیری روند درمان آریتمی محسوب می شود. با اتصال الکترود های دستگاه نوار قلب به اندام های بدن، نامنظم بودن ریتم ضربان های قلب بر روی دستگاه ثبت خواهد شد. فیبریلاسیون دهلیزی، فلاتر دهلیزی، تاکی کاردی دهلیزی پلی مورفیک و تاکی کاردی بطنی از انواع تشخیص های حاصل از بررسی نوار قلب در آریتمی ها محسوب می شوند.

با پیشرفت فناوری‌های نوین پزشکی، تحلیل نوار قلب دیگر محدود به تفسیر دستی پزشک نیست. امروزه استفاده از هوش مصنوعی در تشخیص و درمان آریتمی‌ها به‌عنوان یک ابزار کمکی دقیق و هوشمند، در حال گسترش است. الگوریتم‌های یادگیری ماشین با بررسی دقیق شکل، فاصله و توالی امواج نوار قلب، می‌توانند با دقت بالا انواع آریتمی را شناسایی کرده و در تصمیم‌گیری‌های درمانی به پزشکان کمک کنند.

ثبت سیستم الکتریکی قلب در نوار قلب ها

برای درک نوار قلب در آریتمی‌ های قلبی، درک جنبه‌های اساسی سیستم الکتریکی قلب که ضربان قلب را هماهنگ می‌کند، ضروری است.

سیستم الکتریکی قلب شامل ساختارهای مختلف تخصصی است، از جمله:

1. گره سینوسی دهلیزی (SA)؛ که اغلب به عنوان پیس میکر طبیعی قلب شناخته می‌شود، این گره SA در دهلیز راست قرار دارد. این گره، تحریکات الکتریکی را آغاز می‌کند که موجب انقباض دهلیزها می‌شود.
2. دهلیزها؛ دهلیزها حفره‌های بالایی قلب هستند. وقتی تحریک الکتریکی از گره SA به دهلیزها می‌رسد، آن‌ها منقبض می‌شوند و خون را به درون بطن‌ها هل می‌دهند.
3. گره دهلیزی بطنی (AV)؛ گره AV بین دهلیزها و بطن‌ها قرار دارد و با تعویق سیگنال الکتریکی، به عنوان نگهبان عمل می‌کند. گره دهلیزی بطنی با این کار به بطن‌ها اجازه می‌دهد تا قبل از انقباض از خون پر شوند.
4. دسته هیس و فیبرهای پورکنژ؛ این فیبرهای تخصصی تحریک الکتریکی را از گره AV به بطن‌ها انتقال می‌دهند و باعث انقباض آن‌ها و پمپاژ خون به ریه‌ها و بقیه بدن می‌شوند.

ریتم سینوسی طبیعی در نوار قلب چگونه است؟

در یک فرد سالم، قلب ضربان منظم و هماهنگی را حفظ می‌کند که به عنوان ریتم سینوسی طبیعی شناخته می‌شود. تحریکات الکتریکی از طریق سیستم هدایت قلب، به ترتیب دقیقی حرکت می‌کنند و منجر به ضربان قلب مرتب می‌شوند. امواجی که در ECG طی یک ریتم سینوسی طبیعی دیده می‌شوند شامل:

1. موج P در نوارقلب؛ فعالیت الکتریکی مرتبط با دپولاریزاسیون دهلیزی یا انقباض دهلیزها را نشان می‌دهد.
2. کمپلکس QRS؛ بازتاب‌دهنده فعالیت الکتریکی طی دپولاریزاسیون بطنی است که منجر به انقباض بطنی می‌شود.
3. موج T؛ استراحت بطن‌ها را نشان می‌دهد که آن‌ها را برای چرخه بعدی آماده می‌کند.

ریتم سینوسی طبیعی برای حفظ گردش خون مؤثر، اطمینان از پمپاژ مقدار کافی خون با هر ضربان و اجازه دادن به بدن برای دریافت اکسیژن و مواد مغذی مورد نیاز ضروری است. ویژگی‌های ریتم سینوسی طبیعی در نوار قلب عبارت‌اند از:

• هر موج P به‌دنبال خود یک کمپلکس QRS دارد.

• فاصله PR منظم و در محدوده طبیعی (۰٫۱۲ تا ۰٫۲۰ ثانیه) است.

• فاصله بین QRSها منظم است (ریتم منظم).

• ضربان قلب بین ۶۰ تا ۱۰۰ ضربه در دقیقه است.

• قطب موج P مثبت است (در لیدهای I، II و aVF).

• محور قلب در محدوده نرمال قرار دارد.

• هیچ موج غیرطبیعی یا اضافی در نوار قلب دیده نمی‌شود.

این ویژگی‌ها نشان‌دهنده عملکرد طبیعی گره سینوسی و هماهنگی دقیق سیستم الکتریکی قلب و به هم خوردن این ریتم سینوسی منجر به ایجاد حالت های مختلف نوار قلب در آریتمی ها می شود.

بررسی تغییرات نوار قلب در آریتمی‌های مختلف

آریتمی‌ها می‌توانند هر کدام با ویژگی‌های منحصر به فرد، علل و پیامدهای بالقوه خود، به اشکال مختلفی همچون علائم بالینی و عکس نوار قلب نامنظم ظاهر شوند. در اینجا، چند نوع رایج آریتمی و تغییرات نوار قلب در آریتمی‌ها را با هم مرور می‌کنیم:

مشخصات ریتم af در نوار قلب

در عکس نوار قلب فیبریلاسیون دهلیزی، ریتم کاملاً نامنظم بوده و موج P مشخصی دیده نمی‌شود؛ به جای آن، فعالیت الکتریکی دهلیزها به صورت موج‌های ریز و نامنظم (f waves) ظاهر می‌شود. فواصل بین کمپلکس‌های QRS نامنظم است. این حالت معمولاً در بیمارانی با سابقه فشار خون بالا، بیماری دریچه‌ای یا پرکاری تیروئید دیده می‌شود.

فلوتر دهلیزی

در فلوتر دهلیزی، موج‌های P جای خود را به موج‌های دندانه‌دار (به شکل دندانه اره) در لیدهای تحتانی ECG می‌دهند. نسبت هدایت دهلیز به بطن معمولاً ۲:۱ یا ۳:۱ است (یعنی به ازای هر دو یا سه موج فلوتر، یک QRS دیده می‌شود). این ریتم بر خلاف فیبریلاسیون، منظم‌تر است.

تاکی‌کاردی بطنی (VT)

تاکی‌کاردی بطنی با انقباضات سریع و منظم بطن‌ها مشخص می‌شود. عکس نوار قلب در آریتمی VT معمولاً با افزایش مدت زمان کمپلکس QRS به بیش از 120 میلی‌ثانیه مشاهده می‌شود. تاکی‌کاردی بطنی می‌تواند یک آریتمی تهدیدکننده حیات باشد، به ویژه اگر مداوم باشد. ^{Ventricular Tachycardia (VT) ECG Review | Learn the Heart (healio.com)}

در VT، کمپلکس‌های QRS پهن و یکنواخت با نرخ بالای ضربان (معمولاً بالای ۱۲۰ bpm) دیده می‌شود. در بسیاری از موارد، موج P با QRS ارتباط ندارد یا اصلاً دیده نمی‌شود. این آریتمی نیازمند تشخیص سریع است، زیرا در صورت عدم درمان، ممکن است به فیبریلاسیون بطنی تبدیل شود.

فیبریلاسیون بطنی (VF)

در VF، هیچ کمپلکس QRS مشخصی وجود ندارد و تصویر نوار قلب فقط امواج نوسانی با دامنه و فرکانس متغیر نشان می‌دهد. این وضعیت یک اورژانس قلبی است و بدون درمان فوری (احیای قلبی و شوک الکتریکی)، معمولاً کشنده است.

برادی‌کاردی

در برادی‌کاردی سینوسی، ریتم منظم است ولی تعداد ضربان قلب کمتر از ۶۰ در دقیقه است. ممکن است فاصله PR و RR افزایش یابد. برخی اشکال برادی‌کاردی پاتولوژیک مانند بلوک AV نیز می‌توانند باعث کند شدن ضربان و تغییراتی در موج P و QRS شوند.

تیم متخصص کلینیک آریتمی توانیر، مقاله ای جامع در رابطه با ریتم طبیعی قلب انسان و آریتمی های مرتبط با آن تهیه و در صفحه ای با عنوان مذکور، بارگذاری گردیده که می توانید جهت مطالعه به صفحه موردنظر مراجعه نمائید. ^{Sinus Arrhythmia • LITFL Medical Blog • ECG Library Basics}

روش های مختلف تشخیص آریتمی ها

تشخیص آریتمی‌ها، گام مهمی در مدیریت مؤثر این شرایط است. بررسی نوار قلب در آریتمی یکی از روش های تشخیص آریتمی قلبی است؛ فرایند تشخیص انواع آریتمی قلبی معمولاً شامل موارد زیر است:

سابقه بیمار و معاینه فیزیکی

پزشک اطلاعاتی درباره سابقه پزشکی بیمار از جمله علائم، سابقه خانوادگی و عوامل خطر جمع‌آوری می‌کند. معاینه فیزیکی ممکن است، نشانه‌هایی از آریتمی مانند نبض یا صداهای قلبی نامنظم را آشکار کند.

عکس نوار قلب نامنظم در آریتمی ها

الکتروکاردیوگرام (ECG یا EKG) یا نوار قلب، ابزار اصلی تشخیص به شمار می‌رود. ECG فعالیت الکتریکی قلب را، به مرور زمان ثبت و به صورت امواجی بر روی نمودار نشان می‌دهد. با تجزیه و تحلیل امواج نوار قلب در آریتمی، پزشکان می‌توانند نوع و شدت آریتمی را شناسایی کنند.

مانیتورینگ هولتر

برای آریتمی‌هایی که به طور متناوب رخ می‌دهند، ممکن است از مانیتور هولتر استفاده شود؛ چراکه در هنگام ویزیت پزشک، ممکن است رخ نداده و تشخیص داده نشود. این دستگاه قابل حمل، فعالیت الکتریکی قلب را به مدت طولانی‌تری (معمولاً 24-48 ساعت) ثبت می‌کند و دید جامع‌تری، از ریتم‌های قلب فراهم می‌کند.

تکنیک‌های تشخیصی پیشرفته آریتمی در کنار نوار قلب

هر چند نوار قلب در آریتمی‌ها به عنوان ابزار تشخیصی اصلی به شمار می‌رود، در برخی موارد، روش‌های تشخیصی اضافی ممکن است برای ارزیابی کامل ماهیت و منشأ آریتمی ضروری باشد؛ از جمله:

1. مطالعات الکتروفیزیولوژیک (EPS)؛ مطالعات الکتروفیزیولوژیک روش‌های تهاجمی هستند، که در آزمایشگاه‌های تخصصی کاتتریزاسیون قلب انجام می‌شوند. طی EPS، لوله‌های باریک و انعطاف‌پذیر (کاتترها) به داخل قلب هدایت می‌شوند. این کاتترها، می‌توانند فعالیت الکتریکی قلب را نقشه‌برداری کرده و حتی مناطق ایجادکننده ریتم‌های غیرطبیعی را از بین ببرند.
2. اکوکاردیوگرافی؛ اکوکاردیوگرافی از امواج صوتی برای تصویربرداری از قلب استفاده می‌کند؛ اکوکاردیوگرافی به ویژه برای ارزیابی ساختار و عملکرد قلب نیز، مفید است و به شناسایی مشکلات ساختاری کمک می‌کند، که ممکن است باعث آریتمی شوند.
3. تصویربرداری تشدید مغناطیسی قلبی (MRI)؛ روش MRI یک تکنیک تصویربرداری غیرتهاجمی است، که می‌تواند تصاویر دقیقی از قلب فراهم کند و به شناسایی ناهنجاری‌های ساختاری و عملکردی مرتبط با آریتمی‌ها، کمک نماید.

گزینه‌های درمانی آریتمی با کمک نوار قلب

رویکرد درمان آریتمی بستگی به نوع و شدت آریتمی و همچنین، وضعیت کلی سلامت بیمار دارد. گزینه‌های درمانی مختلفی، که با بررسی نوار قلب در آریتمی ها بکاربرده میشوند؛ در ادامه معرفی خواهند شد.

داروها

معمولاً داروهای ضدآریتمی، برای کنترل ریتم‌های نامنظم قلب تجویز می‌شوند. این داروها بر اساس مکانیسم اثر، به کلاس‌های مختلف (I تا IV) طبقه‌بندی می‌شوند. بتابلاکرها و مسدودکننده‌های کانال کلسیم نیز، ممکن است برای کند کردن ضربان قلب مورد استفاده قرار گیرند.

کاردیوورژن الکتریکی

این روش، شامل اعمال شوک الکتریکی کنترل‌شده به قلب برای بازگرداندن ریتم طبیعی است؛ که معمولاً، برای برخی انواع آریتمی دهلیزی مانند فیبریلاسیون دهلیزی استفاده می‌شود.

ابلیشن کاتتری

ابلیشن کاتتری روشی اندکی تهاجمی است، که در آزمایشگاه‌های تخصصی کاتتریزاسیون انجام می‌شود. در این روش، کاتترها برای شناسایی مسیرهای الکتریکی غیرطبیعی به کار می‌روند.

دستگاه‌های دفیبریلاتور کاشتنی

این دستگاه‌ها، شامل پیس‌میکرها که به حفظ ضربان منظم قلب کمک می‌کنند و دفیبریلاتورهای کاردیوورتر کاشتنی (ICD) هستند؛ که می‌توانند شوک‌هایی به قلب اعمال کنند، تا آریتمی‌های تهدیدکننده حیات را اصلاح نمایند.

اصلاحات سبک زندگی

برای بسیاری از بیماران مبتلا به آریتمی، تغییرات سبک زندگی‌بخش مهمی از مدیریت است. این تغییرات ممکن است شامل رعایت رژیم غذایی سالم برای قلب، ورزش منظم، مدیریت استرس، محدود کردن مصرف الکل و کافئین و ترک سیگار باشد. ^{Arrhythmia: Symptoms & Treatment (clevelandclinic.org)}

پیشگیری و عوامل خطر مشخص شده در نوار قلب

پیشگیری از آریتمی‌ها یا کاهش خطر ابتلا به آن‌ها، اغلب نیازمند رسیدگی به بیماری‌های زمینه‌ای قلبی و اصلاح سبک زندگی است.

راهکارهای کلیدی پیشگیری شامل موارد زیر است:

• مدیریت بیماری‌های زمینه‌ای قلب، مانند بیماری عروق کرونر و نارسایی قلب
• رعایت رژیم غذایی سالم برای قلب غنی از میوه‌ها، سبزیجات و غلات کامل
• فعالیت بدنی منظم برای حفظ وزن سالم و ارتقای سلامت قلب و عروق
• مدیریت استرس از طریق تکنیک‌های آرام‌سازی یا مراقبه
• محدود کردن مصرف الکل و کافئین، زیرا می‌توانند موجب آریتمی شوند
• ترک سیگار، زیرا عامل خطر مهمی برای بیماری قلبی و آریتمی است

تشخیص و درمان به موقع با بررسی نوار قلب در آریتمی ها

آریتمی‌ها گروه متنوعی از اختلالات قلبی هستند، که می‌توانند تأثیر عمیقی بر سلامت و کیفیت زندگی فرد داشته باشند. آن‌ها طیف وسیعی از ضربان‌های نامنظم قلب، از فیبریلاسیون دهلیزی تا فیبریلاسیون بطنی تهدیدکننده حیات را در بر می‌گیرند. تشخیص، اولین گام مهم در مدیریت آریتمی‌ها است.

نوار قلب در آریتمی ها به عنوان ابزار تشخیصی اولیه عمل می‌کند؛ پس از تشخیص، گزینه‌های درمانی شامل داروها، مداخلات الکتریکی، آبلاسیونآ کاتتری و دستگاه‌های دفیبریلاتور کاشتنی است که انتخاب آن‌ها، بستگی به آریتمی خاص و وضعیت کلی سلامت بیمار دارد. اصلاح سبک زندگی و راهکارهای پیشگیری برای مدیریت و کاهش خطر آریتمی‌ها، ضروری هستند.

آموزش بیماران، نقش مهمی در توانمندسازی افراد برای مقابله با چالش‌های ناشی از آریتمی‌ها ایفا می‌کنند. در نهایت، درک آریتمی‌ها، تشخیص عکس نوار قلب نامنظم و مدیریت آن‌ها برای پزشکان و بیماران ضروری است و به بهبود سلامت قلب و ارتقای کیفیت زندگی کمک می‌کند. بررسی نوار قلب در آریتمی ها و تشخیص و درمان بیماران، از جمله خدماتی است که می توانید با مراجعه به کلینیک آریتمی توانیر تهران از آن بهره مند شوید.