بررسی علل قلبی و مغزی غش کردن

غش کردن در اثر کاهش موقت جریان خون به مغز اتفاق می‌افتد؛ این مشکل می‌تواند علت‌های مختلفی داشته باشد و همیشه به دلیل مشکلات عصبی رخ نمی‌دهد. اگرچه که این عارضه، مشکل نسبتا شایعی محسوب می‌شود؛ با این حال، نباید از آن به سادگی عبور کرد و لازم است علت آن پیگیری و در صورت نیاز درمان شود. در ادامه این مقاله، در مورد علت‌های مختلف غش کردن بیش‌تر صحبت خواهیم کرد.

غش کردن به چه معنا است؟

در علم پزشکی، «غش کردن» یا سنکوپ (Syncope) به از دست رفتن موقت و ناگهانی هوشیاری به دلیل کاهش گذرا در جریان خون مغزی اطلاق می‌شود. این حالت معمولاً به‌صورت ناگهانی بروز می‌کند، مدت آن کوتاه است، و معمولاً بدون مداخله خاصی، فرد طی چند دقیقه به حالت طبیعی بازمی‌گردد.

بر اساس مطالعات اپیدمیولوژیک، حدود یک‌سوم افراد در طول زندگی خود حداقل یک‌بار تجربه غش کردن را خواهند داشت. اگرچه در بسیاری از موارد، این پدیده خوش‌خیم و گذراست، اما در برخی شرایط می‌تواند نشانه‌ای هشداردهنده از بیماری‌های قلبی یا عصبی باشد و نیاز به بررسی دقیق دارد.

شاید تا اینجای مقاله، این سوال به ذهنتان رسیده باشد که غش کردن با سنکوپ چه تفاوتی دارد؟ ما در وبسایت کلینیک آریتمی توانیر، در مطلبی جداگانه به این سوال پاسخ داده ایم. جهت مطالعه در این باره، به مقاله مقایسه و بررسی تفاوت فینت و سنکوپ مراجعه کنید.

علت‌ غش چیست؟

غش کردن زمانی اتفاق می‌افتد که فشار خون فرد، به طور ناگهانی افت می‌کند و در نتیجه، جریان خون به مغز کاهش می‌یابد. پزشکان سنکوپ را براساس مکانیسم‌های فیزیولوژیک و علل زمینه‌ای، به سه دسته اصلی تقسیم می‌کنند:

غش عصبی قلبی (Neurally-Mediated Syncope)

این نوع، شایع‌ترین شکل غش است و به دلیل اختلال در تنظیم فشار خون یا ضربان قلب توسط سیستم عصبی رخ می‌دهد. برخی از زیرگروه‌های مهم غش کردن عصبی عبارت‌اند از:

• سنکوپ وازوواگال (Vasovagal Syncope): ناشی از تحریک بیش از حد عصب واگ، در موقعیت‌هایی مانند ایستادن طولانی، اضطراب شدید، دیدن خون یا درد ناگهانی.

• سنکوپ موقعیتی (Situational Syncope): در اثر فعالیت‌هایی مانند دفع ادرار، اجابت مزاج، سرفه شدید یا بلعیدن رخ می‌دهد.

• سنکوپ ناشی از حساسیت سینوس کاروتید (Carotid Sinus Hypersensitivity): در افراد حساس، فشار یا تحریک ناحیه گردن (مثلاً بستن یقه تنگ یا چرخاندن سر) ممکن است باعث افت شدید فشار خون و غش کردن شود.

غش قلبی (Cardiac Syncope)

این نوع سنکوپ معمولاً خطرناک‌تر است و اغلب به دلیل بیماری‌های ساختاری یا الکتروفیزیولوژیک قلب ایجاد می‌شود. زیرگروه‌های مهم این دسته شامل:

• آریتمی‌های قلبی: مانند برادی‌کاردی (کاهش شدید ضربان قلب)، تاکی‌کاردی بطنی یا فیبریلاسیون بطنی.

• بیماری‌های دریچه‌ای یا عضلانی قلب: مانند تنگی شدید دریچه آئورت یا کاردیومیوپاتی‌های انسدادی.

• ایسکمی یا سکته قلبی: کاهش ناگهانی پرفیوژن قلبی در حمله‌های قلبی حاد نیز ممکن است باعث سنکوپ شود.

غش وضعیتی (Orthostatic Syncope)

در این حالت، غش کردن معمولاً زمانی رخ می‌دهد که فرد به‌طور ناگهانی از وضعیت خوابیده یا نشسته به ایستاده تغییر وضعیت دهد و بدن نتواند فشار خون را به‌خوبی تنظیم کند. دلایل زمینه‌ای غش کردن ناگهانی یا وضعیتی شامل:

• افت فشار خون وضعیتی (Orthostatic Hypotension): کاهش سریع فشار خون به هنگام ایستادن.

• کم‌آبی بدن و کاهش حجم خون: به‌ویژه در سالمندان یا بیمارانی که دیورتیک مصرف می‌کنند.

• عوارض دارویی: مصرف برخی داروها مانند آلفابلاکرها، دیورتیک‌ها، داروهای ضدافسردگی و نیتروگلیسیرین می‌تواند موجب بروز این نوع سنکوپ شود.

چه دارویی باعث غش می شود؟

برخی از داروها مانند دیورتیک‌ها، داروهای قلبی، داروهای روان‌ پزشکی، آنتی هیستامین‌‌ها، مواد مخدر و الکل نیز می‌‌توانند باعث غش کردن شوند. در این بین، داروهای دسته آلفا بلاکر ها، نیترات ها، لوودوپا و داروهای ضد افسردگی بیشترین ریسک غش کردن را ایجاد می کنند. و در وهله بعدی داروهای بلوک کننده کانال کلسیمی، بتا بلاکر ها، دیورتیک (ادرار آور) ها، بنزودیازپین ها و موارد مخدر قرار میگیرند. Drug-Related Orthostatic Hypotension: Beyond Anti-Hypertensive Medications – PMC (nih.gov)

چه خوراکی هایی باعث غش می شود؟

اگرچه بیشتر موارد غش به دلایل قلبی یا عصبی رخ می‌دهند، اما برخی خوراکی‌ها نیز می‌توانند به‌صورت غیرمستقیم در بروز سنکوپ نقش داشته باشند. این تأثیر معمولاً از طریق افت فشار خون، کاهش قند خون، یا تحریک عصب واگ صورت می‌گیرد.

1. خوراکی‌های بسیار شیرین یا دارای شاخص گلیسمی بالا: مصرف بیش از حد قند ساده (مانند شیرینی‌ها، نوشابه‌ها یا آبمیوه‌های صنعتی) می‌تواند باعث ترشح شدید انسولین و در نتیجه افت ناگهانی قند خون (هیپوگلیسمی واکنشی) شود. این وضعیت ممکن است با علائمی مثل ضعف، سرگیجه یا حتی غش همراه باشد.

2. نوشیدنی‌های کافئین‌دار در مقادیر زیاد: کافئین در دوزهای بالا ممکن است ریتم قلب را دچار اختلال کرده یا موجب بی‌آبی بدن شود؛ به‌ویژه اگر همزمان با آن، آب کافی مصرف نشود. این وضعیت در افراد مستعد ممکن است باعث افت فشار و غش شود.

3. الکل: مصرف الکل با گشاد کردن عروق خونی و کاهش فشار خون، می‌تواند احتمال غش کردن را افزایش دهد. همچنین الکل ممکن است باعث کاهش قند خون در برخی افراد شود.

4. غذاهای حاوی تیرامین بالا: خوراکی‌هایی مانند پنیر کهنه، سوسیس، شکلات تلخ یا نوشیدنی‌های تخمیرشده در برخی افراد می‌توانند فشار خون را دچار نوسان کنند و احتمال غش را بالا ببرند، به‌ویژه اگر با داروهای خاص ترکیب شوند.

بنابراین، در افراد با سابقه غش یا بیماری‌های زمینه‌ای، رعایت تعادل در رژیم غذایی و پرهیز از محرک‌های غذایی خاص می‌تواند بخشی از فرآیند پیشگیری باشد.

چرا بعضی افراد با دیدن خون غش می‌کنند؟

دیدن خون در برخی افراد می‌تواند موجب غش کردن ناگهانی شود که به آن سنکوپ وازوواگال می‌گویند. این پدیده به دلیل واکنش بیش‌ازحد سیستم عصبی خودکار بدن رخ می‌دهد؛ در این حالت، فشار خون و ضربان قلب ناگهانی کاهش می‌یابد و جریان خون به مغز موقتاً کم می‌شود. محرک‌های بصری مانند خون، صحنه‌های آسیب یا درد شدید می‌توانند این واکنش را تحریک کنند. افراد مستعد ممکن است قبل از غش علائمی مثل سرگیجه، تعریق سرد، تهوع، تاری دید و ضعف شدید تجربه کنند. تکنیک‌هایی مانند نشستن یا دراز کشیدن سریع، تنفس عمیق و تمرکز بر یک نقطه آرام می‌تواند از بروز کامل غش جلوگیری کند. آگاهی از این واکنش و آماده بودن برای کمک‌های اولیه، احتمال آسیب ناشی از سقوط را کاهش می‌دهد.

علائم غش کردن

برخی از نشانه‌هایی که فرد در هنگام غش کردن تجربه می‌کند، شامل موارد زیر است:

1. احساس ضعف که می‌تواند شامل سرگیجه، سبکی سر و حالت تهوع باشد.
2. سیاه و تیره شدن میدان دید فرد.
3. از دست دادن کنترل عضلات، که به دلیل از دست دادن هوشیاری اتفاق می‌افتد.

تفاوت غش کردن با تشنج و حملات صرعی چیست؟

تفاوت بین «غش کردن» و «تشنج» موضوعی مهم در تشخیص‌های پزشکی است، زیرا این دو حالت ممکن است در ظاهر شبیه به هم باشند، اما از نظر علت و ماهیت کاملاً متفاوت‌اند. غش کردن، به دلیل کاهش موقت جریان خون به مغز رخ می‌دهد. در این حالت، فرد هوشیاری خود را از دست می‌دهد، معمولاً به زمین می‌افتد، و پس از چند دقیقه بدون آسیب جدی به حالت طبیعی بازمی‌گردد. غش معمولاً با علائمی مانند احساس ضعف، سرگیجه، تاری دید یا تعریق سرد آغاز می‌شود.

در مقابل، تشنج ناشی از فعالیت الکتریکی غیرطبیعی در مغز است. فرد مبتلا به تشنج ممکن است حرکات غیرارادی شدید (مانند تکان‌های اندام‌ها)، سفت شدن بدن، گاز گرفتن زبان یا بی‌اختیاری ادرار را تجربه کند. دوره‌ی بهبودی پس از تشنج نیز معمولاً طولانی‌تر از غش است و ممکن است با گیجی یا خواب‌آلودگی همراه باشد. نکته مهم این است که غش کردن اغلب خوش‌خیم و قابل درمان است، اما تشنج نیازمند ارزیابی دقیق عصبی و احتمالاً درمان دارویی مداوم می‌باشد. بنابراین، افتراق این دو حالت برای انتخاب مسیر درمانی صحیح ضروری است.

چه زمانی غش کردن به معنای بیماری قلبی است؟

اگرچه این وضعیت کمتر شایع است، اما برخی از مشکلات جدی قلبی می‌توانند باعث غش شوند. به گفته متخصصین قلب و عروق، شایع‌ترین دلایل مربوط به قلب برای غش کردن، مشکلات سیستم الکتریکی قلب است که شامل ضربان قلب بسیار آهسته (برادی کاردی) یا ضربان بسیار سریع قلب (تاکی کاردی) می شود. ^{Cardiovascular Syncope (Fainting): What You Need to Know | Children’s Hospital of Philadelphia (chop.edu)}

سایر علل کمتر شایع مربوط به غش شامل بزرگ شدن قلب، ضعیف شدن قلب، پارگی در آئورت یا آسیب به عضله قلب در اثر حمله قلبی است. غش همچنین، ممکن است نشانه‌ای از اختلال در دریچه قلبی باشد. قلب، دارای چهار دریچه است که همه آنها باید به درستی باز و بسته شوند، تا خون به آرامی در قلب شما جریان داشته باشد.

اگر مشکلی در دریچه قلبی وجود داشته باشد، اندام‌های مختلف بدن از جمله مغز، ممکن است خون اکسیژن ‌دار کافی دریافت نکنند و فرد غش کند. تنگ شدن آئورت، به عنوان رگ اصلی قلب، به دلیل سفت شدن دریچه آئورت، شایع‌ترین علت غش به دلیل مشکل در دریچه قلبی فرد است. این وضعیت، معمولا با افزایش سن رخ می‌دهد.

هنگام غش کردن چه باید کرد؟

گاهی غش کردن، به دلیل موارد خوش خیمی چون فعالیت بیش از حد در گرما و یا احساس ناراحتی به دلیل خون گیری، رخ می‌دهد. در صورتی که پزشک علت غش کردن را خوش خیم نداند، لازم است سریعا به متخصص قلب مراجعه کنید تا علت‌های مربوط به قلب بررسی شود. در کشور ما و به اشتباه، با تکرار غش برای پیگیری به متخصص مغز و اعصاب مراجعه می کنند؛ در حالی که، نباید غش کردن و از حال رفتن را با بیماری صرع و تشنج اشتباه گرفت.

راه‌های پیشگیری از غش کردن چیست؟

برای پیشگیری از غش کردن، ابتدا باید علت زمینه‌ای آن شناسایی و درمان شود؛ اما رعایت برخی نکات ساده می‌تواند به کاهش احتمال بروز این مشکل کمک کند. اگر فردی سابقه غش ناشی از ایستادن طولانی‌مدت یا گرمای شدید دارد، توصیه می‌شود در چنین شرایطی به صورت متناوب بنشیند یا پاهای خود را حرکت دهد تا از تجمع خون در پاها جلوگیری شود. نوشیدن آب کافی و پرهیز از کم‌آبی بدن نیز در پیشگیری از غش مؤثر است، به‌ویژه در افراد مسن یا کسانی که داروهای ادرارآور مصرف می‌کنند.

افرادی که دچار سنکوپ وازوواگال (واکنش‌های عصبی-عروقی) می‌شوند، بهتر است از موقعیت‌های محرک مانند دیدن خون، ایستادن در صف‌های طولانی، یا محیط‌های گرم دوری کنند. همچنین، یادگیری تکنیک‌های انقباض عضلات ساق پا و مشت کردن دست‌ها در مواقع احساس ضعف، می‌تواند به حفظ فشار خون کمک کند.

در نهایت، برای کسانی که به دلیل مشکلات قلبی یا افت فشار مکرر غش می‌کنند، مراجعه به متخصص قلب و انجام بررسی‌های تشخیصی مانند تست تیلت یا هولتر مانیتورینگ ضروری است. تشخیص دقیق، کلید پیشگیری مؤثر از تکرار غش خواهد بود.

آیا غش کردن درمان می شود؟

مهم ترین عامل در درمان غش کردن، پیدا کردن علت اتفاق افتادن آن است. یکی از روش‌های تخصصی برای ارزیابی علت غش کردن، انجام تست تیلت است. این آزمایش به پزشک کمک می‌کند تا ارتباط بین تغییرات وضعیت بدن و افت فشار خون یا آریتمی‌های قلبی را بررسی کند. در بسیاری از موارد، غش کردن به علت افت فشار خون و مشکلات قلبی اتفاق می افتد که در صورت مراجعه سریع و به موقع برای درمان زیر نظر متخصص قلب و عروق، غش کردن درمان می شود. 

درمان مشکلات قلبی و غش کردن در کلینیک آریتمی تهران

کلینیک آریتمی تهران واقع در تهران، خیابان ولیعصر، خیابان عباسپور، پلاک 22 با جمعی از مجرب‌ترین اعضای کادر درمان و پزشکان متخصص، از جمله دکتر محمود افتخار زاده و دکتر مهرداد میر معصومی، به درمان مشکلات قلبی بیماران همچون غش کردن پرداخته و همواره در تلاش بوده تا سلامتی و تندرستی را برای بیماران به ارمغان آورد. جهت کسب اطلاعات بیشتر و رزرو نوبت با شماره 888881891 یا 88793628 تماس حاصل فرمایید. همچنین مشاره و رزرو نوبت از طریق واتساب به شماره 09127166410 است.

سوالات متداول در مورد علت غش کردن

• آیا کم خونی باعث غش می‌شود؟
  بله، کمبود گلبول‌های قرمز و اکسیژن‌رسانی ناکافی به مغز می‌تواند موجب غش شود، به‌ویژه هنگام ایستادن ناگهانی یا فعالیت شدید.
• آیا فشار عصبی باعث بیهوشی می‌شود؟
  بله، استرس و اضطراب شدید می‌توانند سیستم عصبی خودکار را تحریک کنند و سنکوپ وازوواگال ایجاد کنند که باعث بیهوشی کوتاه‌مدت می‌شود.
• آیا بیماری قلبی باعث تشنج می‌شود؟
  نه مستقیم. بیماری قلبی معمولاً باعث غش کردن یا سنکوپ می‌شود، اما تشنج ناشی از اختلال الکتریکی مغز است. با این حال، اختلالات شدید قلبی می‌تواند غیرمستقیم ریسک تشنج را افزایش دهد.
• انسان چگونه سنگ کوب می‌کند؟
  سنگ کوبیدن به معنای استفاده از ابزار برای خرد کردن یا کوبیدن مواد است و بیشتر به فعالیت‌های صنعتی یا آشپزی مرتبط است. از نظر بیولوژیکی با غش ارتباط مستقیمی ندارد.
• کمبود چه ویتامینی باعث غش می‌شود؟
  کمبود ویتامین B12 یا فولات می‌تواند باعث کم‌خونی و کاهش اکسیژن‌رسانی به مغز شود و در نتیجه احتمال غش افزایش یابد.
• چرا بعد از آزمایش خون غش می‌کنیم؟
  ترس از سوزن، درد و کاهش موقت فشار خون ناشی از واکنش وازوواگال می‌تواند موجب بیهوشی کوتاه‌مدت شود. همچنین، ایستادن طولانی بعد از خون‌گیری این حالت را تشدید می‌کند.