اهمیت تعیین اسکور کلسیم (CAC score) رگ‌ های قلبی

اسکور کلسیم (CAC Score) یا اندازه‌گیری میزان کلسیم رگ‌های قلب، به‌عنوان یک ابزار تشخیصی و پیش‌آگهی مهم در بیماری‌های قلبی مطرح است. بیماری عروق کرونر قلب، یکی از شایع‌ترین علل نارسایی قلبی و مرگ‌ومیر ناشی از بیماری‌های قلبی در جهان بوده که در اثر رسوب کلسیم در رگهای قلب ایجاد شده و با تست بررسی اسکور کلسیم قابل تشخیص است. تشخیص زودهنگام و درمان به‌موقع رسوب کلسیم در رگهای قلب، می‌تواند از بروز عوارض جدی مانند سکته قلبی و مرگ ناگهانی پیشگیری کند.

اندازه‌گیری میزان کلسیم رسوب‌کرده در دیواره این رگ‌ها (اسکور کلسیم CAC score)، یکی از روش‌های تصویربرداری تشخیصی برای بررسی وضعیت رگ‌های قلبی است. این آزمایش با استفاده از دستگاه CT اسکن، به‌صورت غیرتهاجمی و بدون ایجاد برش جراحی انجام می‌شود. همچنین در مواردی که شک به وجود اختلالات ریتم قلبی وجود دارد، ممکن است نیاز به انجام مطالعات الکتروفیزیولوژیک قلب برای بررسی دقیق‌تر مسیرهای الکتریکی و نوع آریتمی باشد. در این مقاله، به بررسی اهمیت تعیین اسکور کلسیم و نکات قابل‌توجه آن می‌پردازیم.

علت رسوب کلسیم در قلب

رسوب کلسیم در رگ‌های قلب معمولاً نتیجه آسیب و التهاب طولانی‌مدت دیواره عروق است. بدن در واکنش به این آسیب‌ها، کلسیم را در دیواره رگ‌ها رسوب می‌دهد که به مرور باعث سخت شدن و کاهش انعطاف‌پذیری آن‌ها می‌شود. عوامل مختلفی در ایجاد این روند نقش دارند:

• کلسترول بالا (به‌ویژه LDL)؛ تجمع چربی در دیواره رگ‌ها زمینه‌ساز رسوب کلسیم است.
• فشار خون بالا؛ باعث آسیب مداوم به عروق و تحریک رسوب کلسیم می‌شود.
• دیابت؛ تغییرات متابولیکی در بیماران دیابتی روند رسوب را تسریع می‌کند.
• سیگار کشیدن؛ مواد سمی دخانیات التهاب عروقی را افزایش می‌دهند.
• کم‌تحرکی و تغذیه ناسالم؛ سبک زندگی نامناسب احتمال تشکیل پلاک‌های کلسیمی را بیشتر می‌کند.
• افزایش سن و سابقه خانوادگی؛ دو عامل غیرقابل‌تغییر که ریسک را بالا می‌برند.

کنترل این عوامل خطر، بهترین راه برای پیشگیری از پیشرفت رسوب کلسیم در قلب است.

تست تعیین اسکور کلسیم چیست؟

اسکن اسکور کلسیم قلب، CT اسکن ویژه‌ای از قلب است که به دنبال یافتن رسوب کلسیم در رگهای قلب است. تجمع کلسیم می‌تواند منجر به تنگ شدن شریان‌ها و کاهش جریان خون به سمت قلب گردد. اسکن کلسیم کرونری احتمالاً قادر است، بیماری عروق کرونر را پیش از بروز علائم آشکار سازد.

علاوه بر این، نتایج حاصل از اسکن کلسیم اسکور کرونری می‌تواند در تعیین خطر ابتلا به سکته مغزی یا حمله قلبی مفید واقع شود. نهایتاً این نتایج، شاید بتواند برای برنامه‌ریزی درمان بیماری عروق کرونر یا اصلاح آن به کار رود.

ارتباط بین کلسیم اسکور و انسداد عروق قلبی

عامل اصلی انسداد عروق کرونر (عروق غذارسان قلب)، رسوب کلسترول بد (LDL) در لایه‌های داخلی این عروق است. در واقع، تجمع کلسترول و چربی خون باعث تشکیل پلاک‌های چربی درون رگ‌ها می‌شود. پس از مدتی که این پلاک‌های چربی در عروق تشکیل شده و باقی می‌مانند، کلسیم خون نیز در لایه‌های چربی پلاک عروقی رسوب‌کرده و پلاک کلسیفیه قلب ایجاد می‌شود.

بنابراین، می‌توان نتیجه گرفت که رسوب کلسیم در رگهای قلب، به طور غیرمستقیم نشان‌دهنده وجود پلاک‌های چربی و التهاب در عروق است. همچنین هرچه میزان کلسیم در عروق کرونر بیشتر باشد، یعنی پلاک‌های چربی وضعیت پیشرفته‌تر و خطرناک‌تری دارند و احتمال انسداد عروق و بروز حمله قلبی نیز، بالاتر خواهد بود.

علائم رسوب کلسیم در رگهای قلب

رسوب کلسیم در دیواره عروق قلبی معمولاً به آرامی و طی سال‌ها ایجاد می‌شود. از آن‌جا که این فرایند اغلب بدون علامت مشخصی پیش می‌رود، ممکن است فرد تا مراحل پیشرفته بیماری متوجه مشکل نشود. با این حال، برخی از علائم می‌توانند به‌طور غیرمستقیم وجود گرفتگی ناشی از پلاک‌های کلسیمی را نشان دهند:

• درد یا فشار در قفسه سینه (آنژین صدری)، مخصوصاً هنگام فعالیت یا استرس
• تنگی نفس حتی در فعالیت‌های سبک
• خستگی زودرس یا ضعف عمومی
• احساس سنگینی یا ناراحتی در شانه، بازو، گردن یا فک
• ضربان نامنظم قلب یا احساس تپش
• در موارد شدید، حمله قلبی ناگهانی ممکن است اولین علامت بالینی باشد.

این علائم به‌طور قطع نشانه رسوب کلسیم نیستند، اما در افرادی با سابقه خانوادگی بیماری قلبی، دیابت، فشار خون بالا یا چربی خون، باید جدی گرفته شوند و بررسی‌های لازم از جمله تست کلسیم اسکور انجام شود.

کلسیم اسکور در سی‌تی آنژیوگرافی قلب

کلسیم اسکور (Calcium Score) یکی از نتایج مهم سی‌تی آنژیوگرافی قلب است که میزان رسوبات کلسیم در دیواره‌های عروق کرونر را اندازه‌گیری می‌کند. این اسکن به‌صورت یک تصویر غیرتهاجمی و بدون نیاز به تزریق ماده حاجب انجام می‌شود و هدف آن بررسی وجود آترواسکلروز (سفت شدن دیواره رگ در اثر رسوب مواد) حتی پیش از بروز علائم بالینی است. در این روش، دستگاه CT مقاطع نازکی از قلب را تصویربرداری می‌کند و نرم‌افزار ویژه‌ای با استفاده از شدت تابش اشعه، مناطقی که حاوی کلسیم هستند را شناسایی و امتیازدهی می‌کند. نتیجه نهایی به صورت یک عدد تحت عنوان “کلسیم اسکور آگاتستون” گزارش می‌شود. ^{Coronary calcium scan – Mayo Clinic}

مراحل انجام تست اسکور کلسیم با سی تی اسکن

تست اسکور کلسیم بین 10 تا 15 دقیقه به طول می‌انجامد و مراحل آن به شرح زیر است:

1. بیمار روی تخت CT اسکن دراز می‌کشد و الکترودهایی برای ثبت فعالیت الکتریکی قلب (ECG) به قفسه سینه وی متصل می‌شود.
2. دستگاه CT اسکن طی چند دقیقه از ناحیه قلب تصاویر متعددی تهیه می‌کند. این تصاویر با ضربان قلب هماهنگ می‌شوند.
3. سپس یک نرم‌افزار کامپیوتری پیشرفته تصاویر را آنالیز کرده و مناطق کلسیفیه (رسوب کلسیم) در عروق کرونر را شناسایی می‌کند.
4. در نهایت نتایج به‌صورت یک عدد به نام “امتیاز آگاتستون” گزارش می‌شود که نشان‌دهنده میزان و شدت رسوبات کلسیمی است.

قبل از شروع اسکن کلسیم کرونری، الکترودهای چسبنده‌ای به نام الکترود بر روی سینه و برخی اوقات بازوها یا پاهای شما قرار می‌گیرد. سیم‌ها، الکترودها را به دستگاهی متصل می‌کنند که ضربان قلب شما را کنترل می‌کند؛ اسکن، با استفاده از اسکنر توموگرافی کامپیوتری انجام می‌شود. شما به پشت بر روی میز متحرک دراز می‌کشید؛ میز به داخل دستگاه بزرگ شکل تیوب وارد می‌شود. سر شما در طول مدت آزمایش، خارج از اسکنر بوده و اتاق آزمایش احتمالاً خنک خواهد بود.

ممکن است به شما دارویی برای کند کردن ضربان قلبتان داده شود؛ این دارو، به ایجاد تصاویر واضح‌تر کمک می‌کند. اگر عصبی یا مضطرب هستید، ممکن است به شما داروی آرام‌بخش داده شود. شما باید در طول گرفتن عکس‌ها ساکن بمانید. همچنین ممکن است از شما خواسته شود، برای چند ثانیه نفستان را حبس کنید. متخصص بهداشتی که آزمایش را انجام می‌دهد، می‌تواند شما را در تمام مدت ببیند و با شما صحبت کند.

موارد استفاده تست اسکور کلسیم

در تست اسکور کلسیم، از اشعه ایکس جهت تصویربرداری استفاده می‌کنند، تا وجود پلاک‌های حاوی کلسیم را برسی کنند. آزمایش کلسیم اسکور یا همان CAC score در موارد زیر کاربرد دارد:

1. تشخیص اولیه بیماری عروق کرونر قلب (CAD)؛ این آزمایش با تصویربرداری از رگ‌های قلبی، وجود یا عدم وجود پلاک‌های آهکی را نشان می‌دهد که نشانه‌ای از بیماری عروق کرونر است.
2. تعیین خطر ابتلا به حمله قلبی یا سکته مغزی؛ هرچه میزان کلسیم در رگ‌ها بیشتر باشد، خطر بالاتر است.
3. غربالگری افرادی که خطر متوسط ابتلا به بیماری‌های قلبی دارند.
4. برنامه‌ریزی درمان بیماری عروق کرونر؛ بر اساس شدت بیماری، درمان‌هایی مانند داروهای فشارخون، استاتین‌ها یا جراحی انتخاب می‌شود.
5. پایش پیشرفت بیماری در طول زمان و ارزیابی اثربخشی درمان‌های انجام شده در افراد مبتلا به بیماری عروق کرونر

بنابراین، آزمایش CAC score بیشتر در بیماری عروق کرونر قلب و تعیین خطر بیماری‌های قلبی عروقی بکار می‌رود. ^{Calcium Score Test (clevelandclinic.org)}

انجام تست کلسیم اسکور به‌عنوان یک آزمایش غربالگری عمومی، برای افرادی که از قبل می‌دانیم در معرض خطر بالایی برای حمله قلبی هستند، توصیه نمی شود.

اگر قبلاً سکته قلبی داشته‌اید، استنت گذاشته‌اید یا جراحی بای‌پس انجام داده‌اید، تست اسکور کلسیم برای شما مناسب نیست. چون این تست فقط مقدار رسوب کلسیم را نشان می‌دهد، اما در مورد انسداد رگ‌ها یا جریان خون اطلاعات دقیقی نمی‌دهد. در چنین شرایطی، روش‌های دقیق‌تری مثل آنژیوگرافی یا سی‌تی آنژیوگرافی کرونری برای بررسی وضعیت عروق استفاده می‌شود. جهت آگاهی در این مورد که آیا یک اسکن کلسیم کرونری برای شما مناسب است یا خیر، شما باید از پزشک متخصص قلب و عروق مراجعه نمائید.

چه کسانی نباید تست تعیین کلسیم رگ های قلب انجام دهند؟

تست اسکور کلسیم یک تست تشخیصی مفید، برای بررسی وجود و میزان رسوبات کلسیمی در عروق کرونر قلب است. اما انجام این تست، برای برخی گروه‌های خاص ممنوع است:

• خانم‌های باردار نباید تحت تست اسکور کلسیم قرار بگیرند. زیرا این تست نیازمند اسکن CT است، که امواج آن می‌تواند برای جنین مضر باشد؛ بنابراین به‌منظور حفاظت از سلامت جنین، انجام این تست برای خانم‌های باردار ممنوع اعلام شده است.
• همچنین افرادی که قبلاً تشخیص یا درمان بیماری عروق کرونر شده‌اند، نیازی به انجام مجدد این تست ندارند. زیرا نتایج تست در آنها تغییر چندانی نخواهد کرد و صرفاً هزینه و پرتوگیری اضافی به همراه خواهد داشت. ^{Coronary calcium scan – Mayo Clinic}

بنابراین، تست اسکور کلسیم فقط برای افرادی با خطر متوسط بیماری عروق کرونر توصیه می‌شود.

امتیاز آگاتستون طبیعی یا محدوده نرمال کلسیم اسکور

نمره کلسیم 0 به این معنی است که هیچ مدرکی در مورد بیماری قلبی وجود ندارد. 1-10 برای حداقل شواهد در مورد بیماری قلبی است. 11-100 برای شواهد خفیف از بیماری های قلبی است. 101-400 برای شواهد متوسط ​​از بیماری های قلبی است. ^{How Accurate Is Cardiac Calcium Scoring? | Circle Cardiovascular Imaging (circlecvi.com)}

نحوه از بین بردن رسوب کلسیم در قلب

رسوبات کلسیم در قلب (عروق کرونر قلب) برخلاف پلاک‌های نرم، قابل حذف کامل نیستند. با این حال، هدف اصلی در مدیریت این وضعیت، پیشگیری از افزایش رسوب کلسیم در قلب و کاهش خطرات ان است. اقدامات زیر در زمینه از بین بردن رسوب کلسیم در قلب نقش مؤثری دارند:

• کنترل دقیق فشار خون و چربی خون؛ با استفاده از داروهای تجویز‌شده مثل استاتین‌ها.
• ترک سیگار؛ که یکی از مهم‌ترین عوامل تسریع‌کننده رسوب کلسیم در عروق است.
• تغذیه سالم؛ رژیم غذایی مدیترانه‌ای سرشار از میوه، سبزی، غلات کامل و روغن‌های سالم مثل روغن زیتون می‌تواند مفید باشد.
• فعالیت بدنی منظم؛ ورزش هوازی روزانه مانند پیاده‌روی تند، به بهبود جریان خون و کاهش التهاب کمک می‌کند.
• کنترل قند خون در افراد دیابتی؛ با تغذیه و دارو
• استفاده از داروهای ضدپلاک در صورت لزوم؛ مانند آسپرین با تجویز پزشک متخصص

در برخی موارد خاص که گرفتگی‌های شدید وجود دارد، ممکن است نیاز به استفاده از آنژیوپلاستی، استنت‌گذاری یا جراحی بای‌پس برای از بین بردن رسوب کلسیم در قلب باشد. در نهایت، پیگیری منظم و بررسی‌های دوره‌ای مثل تست کلسیم اسکور یا سی‌تی آنژیو می‌تواند به کنترل بهتر این وضعیت کمک کند.

کلسیم اسکور؛ زنگ هشدار خاموش بیماری قلبی

آزمایش اسکور کلسیم یا CAC score یک روش غیرتهاجمی مفید برای غربالگری و ارزیابی خطر بیماری عروق کرونر قلب محسوب می‌شود. این تست با اندازه‌گیری میزان رسوبات کلسیمی در شریان‌های کرونر، به طور غیرمستقیم میزان کلسترول و وجود پلاک‌های آترواسکلروتیک را نشان می‌دهد.

از آنجا که انجام کلسیم اسکور بسیار سریع، غیرتهاجمی و کم‌هزینه است و اطلاعات مفیدی راجع به وضعیت شریان‌های کرونر فراهم می‌کند؛ می‌تواند به عنوان یک ابزار غربالگری اولیه، در افرادی که در معرض خطر بیماری عروق کرونر قلب هستند، مورد استفاده قرار گیرد. البته نتایج آن همیشه نیاز به تفسیر دقیق و احتیاط دارد، که می توانید از متخصصان قلب کلینیک آریتمی تهران از جمله رئیس انجمن پیس میکر ایران دکتر محمود افتخارزاده، در این راستا کمک بگیرید.