انواع سنکوپ و روش های تشخیص آن

انواع سنکوپ می‌تواند علل مختلفی داشته باشد، اما معمولاً به دو دسته اصلی تقسیم می‌شود: سنکوپ خوش‌خیم و سنکوپ بدخیم. علائم پیش از سنکوپ خوش‌خیم، که به آن سنکوپ عصبی نیز گفته می‌شود، شامل سرگیجه، تعریق سرد، رنگ‌پریدگی و حالت تهوع است. اما علائم سنکوپ بدخیم، متاسفانه نمی‌توانند به راحتی شناسایی شوند و معمولاً به طور ناگهانی و بدون هشدار قبلی رخ می‌دهند.

به گزارش دا سیلوا پژوهشگر حوزه فیزیولوژی، سنکوپ یک مشکل شایع پزشکی است که در جمعیت عمومی، فراوانی آن بین 15 تا 39 درصد است. تعداد موارد گزارش شده سالانه 18.1-39.7 در هر 1000 بیمار، با بروز مشابه بین دو جنس است. ^{Syncope: epidemiology, etiology, and prognosis – PMC (nih.gov)}

سنکوپ قلبی و غش کردن از عوامل اصلی شکستگی‌های لگن و کمر، به‌ویژه در افراد مسن، هستند. بسیاری از بیمارانی که از مشکلات قلبی مزمن مانند فشار خون رنج می‌برند، پس از کاهش سطح هوشیاری، به زمین می‌افتند. این افتادن، می‌تواند منجر به عوارض خطرناک مانند شکستگی لگن شود. به همین دلیل، درمان انواع سنکوپ قلبی تحت نظر پزشک متخصص قلب و عروق بسیار مهم است، زیرا می‌تواند از بروز عوارض ثانویه جلوگیری کند.

انواع سنکوپ در برخی بیماران با شرایط زمینه‌ای خاص، مانند بیماران مبتلا به پارکینسون، می‌تواند علل و مکانیسم‌های متفاوتی داشته باشد. برای آشنایی بیشتر با این موضوع، پیشنهاد می‌شود مقاله سنکوپ در بیماران پارکینسون را از دست ندهید.

سنکوپ چیست؟

وقتی خون در بدن جریان پیدا می‌کند، باید به هر بافت و ارگان به اندازه کافی خونرسانی انجام شود. سیستم عصبی خودمختار بدن (ANS)، به طور کاملا مستقل و بدون اینکه نیازی به توجه ما داشته باشد، تمامی فعالیت‌های حیاتی بدن نظیر ضربان قلب، تنفس و فشار خون را کنترل می‌کند.

در صورتی که به هر دلیلی خون به اندازه کافی به مغز نرسد، فرد دچار از حال رفتگی و غش می‌شود؛ به این حالت که گاهی طی مدت زمان خیلی کوتاهی رخ می‌دهد، سنکوپ می‌گویند. پس ممکن است افرادی که به انواع سنکوپ دچار می‌شوند، فقط چند ثانیه در حالت غش باقی بمانند و خیلی زود به هوش آیند؛ اما احساس گیجی بعد از بیهوش شدن، می‌تواند تا لحظاتی طولانی ادامه پیدا کند.

به طور کلی، علت عمده بروز انواع سنکوپ می‌تواند در اثر کاهش ناگهانی فشار خون، کاهش شدت ضربان قلب و یا کم شدن حجم خون در گردش در بدن باشد. لازم است بدانيد گاهي علي‌رغم همه بررسی‌ها، علت سنكوپ ناشناخته می‌ماند. گرچه سنکوپ بیشتر در بزرگسالان دیده می‌شود، اما این عارضه می‌تواند در سنین پایین نیز بروز یابد. جهت آشنایی با علل، علائم و روش‌های تشخیص سنکوپ در سنین پایین‌تر، مقاله سنکوپ در اطفال را مطالعه نمائید.

انواع سنکوپ کدام‌اند و چه مشکلاتی ایجاد می‌کنند؟

سنکوپ، در اثر بیماری‌های ژنتیکی قلب و یا انواع آریتمی‌های قلبی به وجود می‌آید؛ اما این که انواع سنکوپ در افراد مختلف چگونه بروز می‌کند، در نحوه درمان عارضه سنکوپ تاثیرگذار است. انواع سنکوپ ممکن است خوش خیم یا بدخیم باشد؛ که در ادامه، برخی از ویژگی‌های آن ها را بیان می کنیم. تشخیص نوع سنکوپ، تنها توسط یک پزشک متخصص قلب و عروق مجرب امکان پذیر خواهد بود. از دید پژشکانی چون دکتر محمود افتخار زاده، در صورت بروز سنکوپ لازم است ابتدا تمامی علل سنکوپ بدخیم رد شوند تا بتوان آن را سنکوپ خوش خیم دانست.

سنکوپ وازوواگال (Vasovagal Syncope)

سنکوپ وازوواگال، که گاهی با نام سنکوپ قلبی عصبی هم شناخته می‌شود؛ یکی از شایع‌ترین انواع سنکوپ به شمار می‌رود. سنکوپ وازوواگال، عمدتا در افرادی که دچار افت ناگهانی فشار خون می‌شوند رخ می‌دهد؛ در نتیجه بروز این حالت، خون‌رسانی به مغز کاهش پیدا می‌کند.

در هنگام بلند شدن فرد، خون در قسمت‌های تحتانی بدن و زیر دیافراگم جمع شده و ته نشین می‌گردد؛ در چنین شرایطی، سیستم عصبی خودمختار بدن و قلب با هم هماهنگ می‌شوند ،تا فشار خون در بدن ثابت باقی بماند اما افراد مبتلا به سنکوپ وازوواگال، گاهی به وضعیتی می‌رسند که اصطلاحا افت فشار ارتواستاتیک (Orthostatic Hypotension) نامیده می‌شود.

در نتیجه این حالت، وقتی بیمار می‌ایستد علی‌رغم انتظار و روند طبیعی بدن، عروق خونی جهت بالابردن فشار و جلوگیری از غش کردن کوچک‌تر نمیشوند؛ به این ترتیب، خون جمع شده در پاها باعث افت سریع فشار خون می شود.

سنكوپ رفلكسي (Reflex syncope)

سنکوپ رفلکسی از انواع سنکوپ و یکی از زیرمجموعه‌های سنکوپ وازوواگال به حساب می‌آید که به سیستم عصبی مرتبط می‌شود؛ در واقع، هر گاه شرایط عصبی ویژه‌ای منجر به سنکوپ گردد، آن را سنکوپ رفلکسی می‌نامند.

برخی از مهم‌ترین عواملی که در نهایت می‌توانند منجر به سنکوپ رفلکسی شوند، عبارت‌اند از:

• تشنگی و کم آبی شدید بدن
• تنش‌ها و استرس‌های عاطفی شدید
• داشتن اضطراب
• وجود احساس ترس شدید
• تشدید درد در حد غیرمتعارف
• احساس گرسنگی شدید
• مصرف غیر اصولی نوشیدنی‌های الکلی و یا مواد مخدر
• تنفس خیلی سریع و ورود حجم زیادی از اکسیژن و دفع سریع کربن دی اکسید
• سرفه کردن شدید
• چرخاندن گردن و یا پوشیدن لباس با یقه خیلی تنگ
• ادرار کردن (Micturition Syncope)

سنکوپ وضعیتی (Postural Syncope) یا افت فشار خون وضعیتی

از دیگر انواع سنکوپ ها سنکوپ وضعیتی بوده، که در اثر تغییرات ناگهانی وضعیت بدن مانند نشستن و برخاستن به طور ناگهانی و یا دراز کشیدن سریع رخ می‌دهد؛ در واقع، در اثر تغییر وضعیت ناگهانی، فشار خون فرد تغییرات شدیدی پیدا کرده و به این ترتیب، منجر به سنکوپ خواهد شد. یکی از رایج ترین انواع سنکوپ در اطفال، همین سنکوپ ناشی از افت فشار است.

سنکوپ عصبی (Neurologic Syncope)

افرادی که تجربه اختلالات مغزی نظیر تشنج، صرع، سکته مغزی و یا حمله ایسکمی گذرا (TIA) را داشته اند، ممکن است در معرض خطر انواع سنکوپ قرار بگیرند؛ البته، در موارد نادری هم بیماری‌هایی نظیر میگرن و هیدروسفالی با فشار نرمال (Normal Pressure Hydrocephalus)، منجر به سنکوپ خواهند شد.

سندرم تاکی کاردی ارتواستاتیک وضعیتی (POTS)

اگر فرد از حالت دراز کشیده و یا نشسته، خیلی سریع بایستد و تغییر وضعیت دهد، ممکن است دچار وضعیت تاکی کاردی ارتواستاتیک شود؛ به این بیماری پاتس POTS  گفته می‌شود.

علت اصلی بیماری پاتس، اختلال سیستم سمپاتیک و پاراسمپاتیک است که ضربان قلب، برای جبران فشار خون و حجم خون به جا مانده در سیاهرگ‌های اندام تحتانی، به صورت ناگهانی افزایش می‌یابد؛ از جمله مهمترین روش‌های تشخیصی، برای این بیماری تست تیلت است.

سنکوپ قلبی 

برای افرادی که به بیماری‌های قلبی عروقی دچارند، ممکن است انواع سنکوپ قلبی به وجود آید؛ تغییرات ضربان قلب و یا افت و خیز فشار خون در چنین شرایطی، می‌تواند سنکوپ را در پی داشته باشد. برخی از مهم‌ترین بیماری‌ها و مشکلات قلبی که منجر به سنکوپ قلبی می‌شوند عبارت‌اند از:

• ریتم غیرطبیعی قلب یا آریتمی (تاکی کاردی و برادی کاردی)
• مسدود شدن جریان خون در قلب در اثر مشکلات ساختاری این بافت
• مسدود شدن عروق خونی قلب (Myocardial Ischemia)
• بیماری‌های دریچه قلب
• تنگی دریچه آئورت

افرادی که به انواع سنکوپ قلبی دچار می‌شوند، ممکن است هیچ گونه سابقه بیماری قلبی نداشته باشند؛ در چنین مواقعی، بیمار به صورت سرپایی درمان شده و مرخص می‌شود. اما اگر پزشک متخصص قلب و عروق متوجه وجود مشکل خاص و یا نارسایی قلبی شد، لازم است ارزیابی‌های بیشتری انجام گیرد.

افراد مشکوک به آمبولی ریه، ایسکمی قلبی، آریتمی قلب و یا یکی از موارد گفته شده بالا، باید حتما در بیمارستان بستری شده و پیش از حاد شدن شرایط، وضعیت آن‌ها بررسی گردد. برای افرادی که در سنین بالای 70 سالگی به سر می‌برند، سنکوپ ممکن است تکرار شود؛ این حالت، می‌تواند ناشی از وجود بیماری‌های قلبی جدی، فیبریلاسیون دهلیزی و نارسایی‌های قلبی باشد.

سنکوپ خوش خیم چه ویژگی هایی دارد؟

یکی از شایع ترین انواع سنکوپ، سنکوپ‌های خوش خیمی هستند که عمدتا مشکلی برای افراد ایجاد نخواهند کرد. سنکوپ‌های خوش خیم که تحت عنوان Neurally Mediated Syncope نیز شناخته می‌شوند، عمدتا به دلیل تغییر در وضعیت عصبی سمپاتیک و پاراسمپاتیک به وجود می‌آیند.

این تغییرات، معمولا به صورت گذرا ایجاد شده و فشار و ضربان را به طور موقتی کاهش می‌دهند؛ در نتیجه، خون اصلا یا به اندازه کافی به مغز نرسیده و منجر به بروز عارضه و حالت سنکوپ می‌شود. سنکوپ رفلکسی، عنوان دیگری است که به این نوع سنکوپ اطلاق می‌شود؛ البته ممکن است از اصطلاح سنکوپ وازوواگال نیز، برای سنکوپ‌های خوش خیم با این ویژگی ها استفاده گردد.

سنکوپ‌های خوش خیم، هیچ گونه مشکل جدی برای فرد به وجود نمی‌آورند. شخصی که دچار سنکوپ خوش خیم می‌شود، دارای ساختمان قلب سالم است؛ به طوری که نوار قلب و اکوکاردیوگرافی شخص، هیچ گونه نارسایی یا رفتار غیرطبیعی نشان نمی‌دهد. بنابراین، فرد تنها به حالت سنکوپ دچار می‌شود و حالت‌های خطرناک مانند ایست قلبی را تجربه نخواهد کرد. دقت کنید که سنکوپ‌های خوش خیم، در حالت‌های خوابیده یا در حالت دراز کشیدن ایجاد نمی‌شوند.

چطور بفهمیم سنکوپ خوش خیم است؟

پس یکی از مشخصات و تمایزات مهم فرم خوش خیم سنکوپ که سنکوپ‌های عصبی هم  نامیده می‌شوند، بروز علامت‌های هشدار دهنده قبل از وقوع حالت سنکوپ است. به طور مثال، فرد قبل از حادثه اغلب احساس می‌کند که حال عمومی بدی دارد؛ مثلا ممکن است احساس سرگیجه یا حالت تهوع پیدا کند. این مساله، نکته مثبتی تلقی می‌شود چرا که باعث مي‌شود بيمار، زمان كافي براي كنترل تعادل خود و پيشگيري از سقوط ناگهاني و آسيب‌های ناشي از سقوط را داشته باشد.

برای مثال، اگر در حالت ایستاده است بنشیند و یا اگر جایی است که می‌تواند به دیوار یا ستون تکیه دهد، این کار را انجام دهد یا حتی اگر زمان کافی باشد می‌تواند دراز بکشد تا دچار عوارض خطرناک نشود. در ادامه این مقاله به بررسی برخی انواع سنکوپ میپردازیم.

نحوه تشخیص سنکوپ

در صورتی که تاکنون با یکی از انواع سنکوپ مانند سنکوپ قلبی روبرو شده‌اید، بهتر است به یک پزشک متخصص قلب و عروق معتبر و شناخته شده مراجعه کنید. متخصص قلب و عروق برای اینکه اطلاعات کاملی از وضعیت شما به دست آورد، لازم است برخی موارد را درباره نحوه بروز سنکوپ بداند؛ برای مثال، پیش از اتفاق افتادن سنکوپ، چه علائمی مشاهده می‌کنید؟ یا اینکه در چه حالت‌هایی احتمال بروز سنکوپ بیشتر است؟ ^{Cleveland Clinic: Every Life Deserves World Class Care}

در ادامه، به برخی از آزمایش‌های تشخیص سنکوپ اشاره می‌کنیم.

• تست تیلت (Tilt Test): برای تشخیص سنکوپ با تست تیلت، ضربان قلب و فشار خون در حالت‌های مختلفی مانند نشسته، خوابیده و ایستاده اندازه‌گیری می شود.
• آزمایش خون: بررسی خون و وضعیت متابولیسمی بدن، می‌تواند به پزشک در تشخیص سنکوپ و علت بروز این حالت کمک نماید.
• گرفتن نوار قلب (ECG): در این نوع آزمایش، تکنسین تعدادی الکترود بر روی سینه و اندام های فرد قرار می‌دهد، تا فعالیت سیگنالی و الکتریکی قلب ثبت شده و نارسایی‌های قلبی موجود تشخیص داده شود. این تست یکی از اصلی ترین بررسی ها در تشخیص انواع سنکوپ محسوب می شود.
• تست ورزش یا تست استرس: طی تست ورزش، بیمار را به انجام ورزش با تردمیل و یا دوچرخه ثابت مشغول می‌کنند تا نوار قلب، فشار خون و تنفس او حین انجام فعالیت اندازه گیری شود. تغییرات فشار خون، اکسیژن و انقباضات قلبی در حین این تست میتواند تشخیص سنکوپ را آسان کند.
• هولتر مانیتورینگ قلبی: هولتر قلبی دستگاه کوچک و سبکی است که برای ثبت و پایش ریتم قلب، در بازه زمانی 24 ساعت الی یک هفته استفاده می‌شود. از آنجایی که معمولا، بروز انواع سنکوپ در خانه یا جایی غیر از مطب پزشک اتفاق می افتد، بکارگیری هولتر مانیتورینگ جهت پایش نبض و ریتم قلب بطور دائم و در مدت مثلا یک هفته، توسط پزشک  جهت تشخیص سنکوپ و علت آن تجویز می شود.
• اکوکاردیوگرام (Echocardiogram) یا اکوی قلب: اکوی قلب یک تصویربرداری ویدیویی و زنده است که وضعیت انقباضات قلب و عملکرد بافت‌های مجاور آن را نشان می دهد. انجام اکوی قلب برای تشخیص سنکوپ، توسط متخصص قلب و به دلیل بررسی اختلالات ساختمانی قلب خواهد بود.
• آزمایش همودینامیک: طی آزمایش همودینامیک، فشار خونی که در رگ‌های بدن جریان پیدا می‌کند اندازه گیری می‌شود؛ این اندازه گیری‌ها، زمانی صورت می‌گیرد که ماهیچه قلب در حالت انقباضی باشد. در این آزمایش، از مواد رادیواکتیو تزریق شده استفاده می شود.
• بررسي سيستم اتونوم عصبي (Autonomic Reflex Testing): در بررسی سیستم اتونوم برای تشخیص سنکوپ، مجموعه‌ای از آزمایش‌های مختلف باید انجام شود تا سرعت واکنش سیستم عصبی خودکار بررسی گردد. طی این آزمایش با اعمال محرک‌های خاص، فشار خون، جریان خون، ضربان قلب، دمای پوست و وضعیت تعریق ارزیابی می‌گردد و در واقع، پاسخ صحیح سیستم سمپاتیک و پاراسمپاتیک بررسی می‌شود.

لوپ ریکوردر در تشخیص سنکوپ

ريكوردر قابل کاشت ريتم قلب (ILR)، یک دستگاه کوچک است که زیر پوست قفسه سینه در سمت چپ استخوان جناق، کاشته می‌شود. ILR این قابلیت را دارد که فعالیت الکتریکی قلب را به دو صورت ثبت و به تشخیص سنکوپ کمک کند.

1. اگر ضربان قلب به پایین‌ترین حد تعريف شده توسط پزشک (مثلا ٤٠) برسد، ILR به طور خودکار شروع به ثبت می‌کند؛ و به همین ترتیب، اگر ضربان قلب به حد بالاي تعريف شده مثلا ١٥٠  عدد در دقيقه افزایش یابد، ريتم قلب بدون اطلاع بیمار ثبت می‌شود.
2. بیمار می تواند با فشار دادن یک دکمه روی فعال کننده، ریتم قلبی خود را ثبت کند. هنگامی که علائمی مانند تپش قلب، احساس آريتمي، سبکی سر یا سرگیجه را احساس می‌کنید می‌توانید از فعال کننده استفاده کنید. برای شروع ضبط، کافی است فعال کننده بیمار را روی ILR  قرار دهید و دکمه را فشار دهید. در صورت موفقیت آمیز بودن ضبط، چراغ سبز چشمک می‌زند. ريتم قلب ثبت شده در ILR ذخیره می‌شود.

پزشک شما می‌تواند هر دو رویداد خودکار و فعال شده توسط بيمار را، در طول یک ويزيت معمول در مطب و با استفاده از یک برنامه و دستگاه  ویژه، که شبیه یک لپ تاپ است، مشاهده کند.

آزمایش‌های تکمیلی دیگر

برخی آزمایشات دیگر نیز وجود دارند که در شرایط خاص، توسط پزشک متخصص جهت تشخیص سنکوپ تجویز می‌شوند؛ که عبارتند از:

• مطالعات الکتروفیزیولوژی
• اسکن توموگرافی کامپیوتری (CT)

درمان سنکوپ

در انواع سنکوپ، باید حتما بیمار معاینه شود و علت بیماری مشخص گردد؛ اگر علت وقوع این حالت مشکلات شدید قلبی باشد، ممکن است در وقایع بعدی به ایست قلبی منجر شود و حیات فرد را تهدید کند. توجه داشته باشید که، نباید نگران بیماری‌های شدید قلبی باشید؛ زیرا در اکثر موارد، بیماری شدید وجود ندارد و انواع سنکوپ در اثر یک تحریک عصبی، که به قلب ارسال شده مانند دیدن خون یا صحنه ناراحت کننده ایجاد می‌شوند. معاینات پس از سنکوپ می‌تواند موجب آرامش خاطر فرد و جلوگیری از اتفاقات ناگوار آینده شود. ^{American Heart Association | To be a relentless force for a world of longer, healthier lives}

آیا سنکوپ خطرناک است؟ سنکوپ و مرگ

در انواع سنکوپ افت فشار خون و نرسیدن خون به مغز اتفاق می افتد. در بسیاری از افراد، سنکوپ یک عارضه موقتی است و پس از کاهش هوشیاری نسبی، مجددا هوشیاری شخص برگشته و مشکلی از این بابت وجود نخواهد داشت؛ اما در برخی موارد، سنکوپ می تواند تبدیل به عارضه ای کشنده و خطرناک شود.